В истории Армении были разные эпохи, но одна из них стоит особняком. Несмотря на недолгую по историческим меркам продолжительность — 3-4 года, она оставила настолько глубокий след, что жизнь сразу нескольких поколений армян оказалась разделенной на «до» и «после». Годы с 1992-го по 1995-й называют по-разному — «голодные», «холодные», «плохие». Но самое распространенное и всеобъемлющее название — «темные»…

Источник: imyerevan.com

Когда летом 1991 года в Армению перестал поступать природный газ, мало кто думал, что эта бытовая проблема только первое звено в цепи жесточайших потрясений, ожидающих всю нацию. Утверждения отдельных лиц, что скоро отключат и электричество, воспринимались с недоумением и легкой иронией. В подобное просто не верилось, над «паникерами» смеялись и подшучивали. Но события разворачивались гораздо хуже, чем можно было предположить. Развалившийся Советский Союз похоронил под своими обломками экономические и транспортные связи, единую энергетическую сеть. В связи с войной в Нагорном Карабахе Армения оказалась в состоянии полной блокады. Со стороны Азербайджана в страну была перекрыта транзитная поставка газа, замерли железные дороги — грузы, следовавшие через азербайджанскую территорию, в Армению просто не доходили. С юга официально о блокаде Армении заявила Турция, закрыв границу и перекрыв всякое сухопутное и воздушное сообщение. Конфликты в Абхазии и Осетии делали невозможным и сообщение с Россией через Грузию. Единственная транспортная нить — дорога в грузинский порт Поти — физически не могла обеспечить Армению всем необходимым. Прекратились поставки продуктов питания и самое главное — зерна и муки. Перестало поступать практически все — от спичек и мыла до сырья и энергоносителей. Армянская АЭС была остановлена с 1990 года, тепловые же электростанции Армении лишились мазута и газа. А если нет мазута и газа — не смогут работать и котельные. Энергетическая катастрофа стала неизбежной.

С января 1992 года в Армении начались ежедневные «веерные отключения» электричества. Сначала отключали на пару часов, потом этот интервал стал неумолимо увеличиваться — 6 часов, 9, 12, 18… К ноябрю было официально объявлено — электричество в квартиры будет подаваться всего 1 час в сутки. У каждого микрорайона это был свой установленный час. С этой нормой армяне прожили больше двух лет… Но даже этот час не был гарантирован — из-за многочисленных аварий в электросети, работающей с запредельной нагрузкой, во многих районах электроэнергия неделями не подавалась вообще.

Бытовые приборы и техника в одночасье потеряли всякий смысл и стали мебелью. Продуктом стратегической важности стали парафиновые свечи и керосиновые лампы, но последние надо было еще где-то приобрести (все-таки конец XX века на дворе!), да и достать литр керосина или солярки было делом далеко не простым и не дешевым. Одно из изобретений того года — «керосиновая лучина» — малюсенькая (50 мл) склянка из-под детского питания, в которую заливали чуток солярки и сквозь отверстие в крышке просовывали крохотный фитилек. Торчащий конец фитиля прикрывался обрезком стеклянной трубки длиной 5-6 см — для этого использовались перегоревшие лампы дневного освещения. Света от такой «лучины» было меньше, чем от спички, но горела она долго и позволяла хотя бы передвигаться по квартире без риска споткнуться и упасть. Армения 1990-х впала в язычество и поклонялась свету. До сих пор все помнят, как в момент включения электричества весь микрорайон оглашался радостными детскими криками: «Ура! Свет дали!!!»… А через час — снова кромешная тьма, еще на 23 часа. Исключение делалось только на Новый год — целых два дня в домах горели лампочки, работали телевизоры и электронагреватели. И еще одно исключение — когда умирали люди. В этот день этому зданию свет не отключали. Ереванский анекдот 1993-го: «Нам завтра свет нужен, не одолжите вашего покойника на день?»

Но армяне не были бы армянами, если бы даже в этой критической ситуации не стали находить оригинальные решения проблем. Те, кто жил на стыке двух микрорайонов, получающих электричество в разные часы, проводили себе «левый свет» — проще говоря, протягивали по деревьям и столбам электрокабель от квартиры в соседнем доме к своей. Таким образом, можно было иметь вместо одного часа целых два, правда предварительно отключив пробки в своей квартире, чтобы не вызвать короткого замыкания. Основы электрических цепей, зависимость силы и напряжения тока от сопротивления, методы определения «фазы» и «нуля» — этот курс знаний за считанные недели в Армении освоили все — от детей до преклонных стариков.

«Левый свет» проводили и от других источников — от работающих заводов и цехов, от метро и даже от… светофоров! Что часто приводило к авариям, несчастным случаям и пожарам. С «левым светом» молча и упрямо боролись электрики, срезающие провода ножницами на длинном шесте. Через пару дней «место обрыва» вновь восстанавливалось — до следующего обхода электрика, которого в Армении называли пафосно и даже как-то божественно — «луйси мард» (человек света).

У некоторых особо шустрых в квартирах стояли огромные аккумуляторы от электровозов — они занимали много места и были невероятно тяжелыми, зато их заряда хватало надолго. Отличным приобретением считался работающий на мускульной силе карманный фонарик «жук», названный так за характерный звук при нажимании на педаль динамо-машины. Переносные телевизоры, работающие от 12 вольт, смело можно было приравнять к небольшим божествам — ежевечерне в квартирах, где они имелись, у 10-15-сантиметровых черно-белых экранов благоговейно усаживались все соседи, чтобы узнать последние новости и… посмотреть очередную серию «Санта-Барбары».

Робкие попытки мужчин посмотреть что-либо другое решительно пресекались женщинами, коих у экранов было подавляющее большинство: «Аккумулятор скоро разрядится, надо же узнать продолжение!» Те, кому посчастливилось посмотреть очередную серию, пересказывали ее знакомым, лишенным этой возможности. Американские авторы сериала, сами того не сознавая, создали для погруженной во тьму Армении некую временную ось — в «темные годы», в этот затянувшийся «день сурка» бег времени ощущался лишь благодаря примитивным интригам между героями телесериала. Но аккумуляторы, «левый свет», а тем более движки на бензине были доступны лишь единицам. Большая часть населения Армении прожила эти бесконечные 3 года в кромешной тьме.

На немногих заводах, которые еще работали, электричество было. Женщины, работавшие там, носили продукты на работу, чтобы на самодельных электронагревателях, работающих от трехфазного тока, приготовить домашним обед. Цех по производству электронной продукции, посередине которого стоит метровый кусок асбестовой трубы с намотанной на нее толстой раскаленной спиралью, а на всем этом — кастрюли с обедами — обычная картина того времени. В трубу можно было затолкать и пару картофелин — испечь на обед. Но делать это надо было осторожно и аккуратно — высокое напряжение… Результаты «производственной готовки» потом вручную доставлялись по домам. Но на заводах работали лишь единицы… Остальным пришлось хуже — кофе варили на пламени свечи, воду для чая кипятили так же, но кастрюлю супа на свече не вскипятишь — нужны были печки, и их надо было чем-то топить…

Зима 1992-1993 годов навалилась как масштабное стихийное бедствие. Батареи парового отопления не подавали признаков жизни, а электрические и газовые нагреватели были бесполезны ввиду отсутствия электричества и газа. Зима в тот год выдалась особенно холодной, температура долгое время не поднималась выше отметки минус 25 градусов. В неотапливаемых квартирах замерзала вода в цветочных вазах и ведрах, а в зданиях замерзали водопроводные трубы и канализация. Сюрреалистическая картина — жители ереванских многоэтажек, пешком спускаясь по лестницам (лифты не работали), на каждом этаже встречали человека с факелом, который прогревал замерзшую канализационную трубу — иначе все это «добро» грозило выплеснуться в квартиры… Каждый этаж назначал дежурного с таким факелом, от которого был полезный побочный эффект — кромешная подъездная тьма на время освещалась.

В ледяных квартирах стали умирать одинокие старики… Холод стал реальной угрозой для жизни людей, и бороться с ним в подобных условиях мог только огонь. Как и из чего добыть огонь в обычной ереванской квартире?

За «темные годы» в ереванских квартирах дотла сгорели леса с холмов, окружающих город, парки, скверы, аллеи на улицах, фруктовые сады… Все на свете классифицировалось тогда только по одному признаку — горит или нет. Сгорели все перила, двери, окна и оконные рамы подъездов зданий. Горели мебель, паркет, детские кубики, обувь, журналы, книги… Великолепно горели издания основоположников марксизма-ленинизма и материалы съездов КПСС. Ленин вновь стал актуален — пары-тройки томов с мыслями большевистского вождя хватало на разогрев супа. Дровяные печки провели идеологическую чистку ереванских домашних библиотек, оставив лишь то, что было действительно дорого сердцу.

График купания в семьях был жестким, чистота и личная гигиена — только в порядке живой очереди. Недоступной и далекой мечтой же абсолютного большинства армян было «искупаться двумя руками», то есть стоя под душем и не держа в руке ненавистный ковшик с теплой водой.

Наряду с тяжелейшим энергетическим кризисом возникла и проблема хлеба. Зерно в Армению поступало с перебоями, были введены хлебные карточки — 200 граммов в день на человека. Для сравнения, в блокадном Ленинграде норма хлеба составляла 350 граммов в день для рабочих военных заводов, 250 граммов — для работающих и 150 — для детей и иждивенцев. После военных сводок из Карабаха главной новостью было количество поступивших в Ереван вагонов с зерном. Несмотря на карточки, хлеба все равно не хватало, в очередях у магазинов приходилось стоять сутками. Сам же хлеб часто был из смеси муки и каких-то несъедобных «пищевых» добавок, придававших ему зеленоватый оттенок и неприятный запах. Нормальное снабжение хлебом осуществлялось только для армии, воюющей на фронте, остальные же выкручивались как могли.

Такие продукты, как яйца, сыр, мясо, колбаса, стали редкостью и стоили запредельно дорого. Учитывая то, что большинство населения лишилось работы и, соответственно, заработка, над многими семьями реально нависла угроза голода. Стандартный «перерыв» работника ереванского предприятия тех лет — кусочек хлеба с тонко намазанным на него джемом (запасы предыдущей зимы) или маленьким кусочком сыра… Армению выручали севанский сиг и дешевые баклажаны, из которых научились готовить любые блюда, которые закатывали в банки на зиму, сушили, мариновали… Кстати, у многих «баклажанный синдром» сохранился — по сей день во многих семьях в неоправданном количестве на зиму консервируются баклажаны.

Еще одним «спасательным кругом» являлись родственники, живущие в России и ближнем зарубежье, всеми правдами и неправдами переправлявшие своим близким деньги и небольшие (ввиду проблем с авиасообщением) посылки с продуктами.

Особой бедой «темных лет» стала связь. Из-за отсутствия электричества перестали работать АТС, и телефон как средство связи на пару лет был забыт напрочь. Телефоны иногда самопроизвольно включались, любой звонок был как с того света. Для экстренных случаев в каждом микрорайоне был один (!) работающий телефон, обычно в ЖЭКе. Туда можно было пойти, чтобы вызвать скорую помощь или пожарную команду. А если вам надо было узнать, как поживают ваши родственники и друзья, то уж извините — надо просто пойти к ним и узнать. Именно пойти, потому что общественный транспорт существовал лишь в светлой памяти горожан. Редкие автобусы были обвешаны гроздьями пассажиров и напоминали тонущие корабли. Некоторые троллейбусы предпринимали робкие попытки выехать на маршрут, но неизбежно простаивали часами при отключениях электричества. Но в Ереване с его большими перепадами высот и от этих промерзших призраков цивилизации бывал толк — если дотолкать троллейбус до ближайшего спуска, то можно, вскочив в него, на холостом ходу проехать аж 3-4 остановки. Естественно, не останавливаясь. Дальше — снова пешком. И ходили, по 10-15 километров.

Типичная картинка того времени — длинная вереница людей, бредущих вдоль пустынной автострады. Пешком ходили на работу, в гости (а как же без этого!). Автомобиль на некоторое время снова превратился в роскошь. А в вечерние часы на пешеходов нападали огромные стаи бродячих собак — голод довел и их. Полноправными же хозяевами в городе стали крысы, размножившиеся в огромном количестве. Сейчас, спустя годы, даже трудно понять — чем же они питались?

Но даже в таких жутких условиях ярко проявились сильные национальные армянские черты — стремление к общению, чувство юмора, взаимная поддержка. В ледяных темных квартирах соседи собирались вместе, чтобы скоротать долгие вечера за бесконечными партиями в нарды и пересказом последних новостей. Вместе обедали, читали, провожали на войну, воспитывали детей, шутили, пели песни и даже танцевали…

Человек способен выдержать многое. И армяне в итоге выдержали. Правда, не все. С 1992 года начался массовый исход из страны — люди уезжали куда угодно, в любую точку мира, лишь бы выжить, лишь бы не замерзнуть, лишь бы дети и старики оказались в человеческих условиях. И упрекать их в этом трудно… Самолеты, улетавшие из Еревана, напоминали переполненный троллейбус — летели стоя. Стоимость двухкомнатной квартиры в центре Еревана составляла тогда не более пары тысяч долларов, многие до сих пор помнят объявления на окнах и балконах зданий: «Меняю квартиру на авиабилет». За «темные годы» трехмиллионную Армению, по разным оценкам, покинуло более миллиона человек. Ереван в буквальном смысле слова опустел.

Глядя на сегодняшний Ереван, на ереванцев, трудно поверить, что многие из них вместе прошли все это — холод, голод и тьму. Кошмар остался в прошлом, о котором сегодня никто не любит вспоминать. Но сотни тысяч срубленных деревьев напоминают — о сотнях тысячах уехавших. Они уходили вместе — деревья и люди. Остались самые крепкие. И корни. А значит — жизнь продолжается.

Текст: Эдуард Аянян / Фото: Photolure

http://bigpicture.ru/?p=539342

WikiLeaks-Armenia No 101

2009-07-22

C O N F I D E N T I A L SECTION 01 OF 03 YEREVAN 000515

SUBJECT: PROMISES AND PROTESTS MARK SAAKASHVILI’S ARMENIA VISIT

Classified By: AMB Marie L. Yovanovitch, reasons 1.4 (b,d).

——-

SUMMARY

——-

¶1. (C) Georgian President Mikheil Saakashvili’s June 24-25 visit to Armenia produced lots of smiles, but little apparentaction. Saakashvili’s talks with President Sargsian focused on energy, transportation, border issues, tourism, communication and regional security. Two protests over the ethnic-Armenian Samtskhe-Javahkheti region of Georgia also marked the visit. President Sargsian decision to award Saakashvili the Order of Honor Medal, Armenia’s highest state award for foreign dignitaries, drew the ire of Russian parliamentarians and prompted calls from Moscow to PM Sargsian and FM Nalbandian. In his read-out of the visit, Armenia’s Deputy Foreign Minister warned of an “independence movement” breaking out over Samtskhe-Javahkheti should discrimination against Armenians living there continue. END SUMMARY.

——————————————–

CALLS FOR GREATER ENERGY, BORDER COOPERATION

——————————————–

¶2. (SBU) During his visit, Saakashvili addressed long- standing Armenian concerns of hindered commercial and passenger traffic by committing to personally overseeing a more simplified border crossing regime with Armenia. Saakashvili and President Sargsian also pledged to work together to facilitate the transit of Armenian cargo through Georgian territory. (NOTE: On July 21, Minister of Economy Yeritsyan informed Ambassador that he had just returned from Georgia where both sides committed to construct a road from Yerevan to the Georgian port a Batumi, with a donors, meeting in the fall to, they hoped, finalize financing. END NOTE.) Despite remaining in a de facto state of war with Russia, Saakashvili expressed support for renewed commercial and passenger traffic through Georgia’s Upper Lars crossing — Armenia’s sole overland conduit to Russia and Europe until Russia controversially closed it in June, 2006. The two presidents also discussed improving communications and the development of tourism, while Saakashvili called for the start-up of joint energy projects between Georgia and Armenia.

———————————————

SARGSIAN STAYS NEUTRAL ON RUSSIA-GEORGIA TIES

———————————————

¶3. (SBU) During their joint press conference, President Sargsian made it clear that Yerevan will continue to seek good relations with both Georgia and Russia. Saakashvili characterized Russia as a source of instability in the Caucasus, and said the best way to achieve prosperity was through trilateral cooperation between Georgia, Armenia, and Azerbaijan. But Sargsian remained neutral, saying “we are deepening our relations with both Russia and Georgia. We are doing that openly, without hesitation, and without a shroud of secrecy.”Sargsian added “if our good relations with both Russia and Georgia can somehow help to normalize Russian-Georgian relations, we will only be happy.”

—————————————-

JAVAKH PROTESTS GREET GEORGIAN PRESIDENT

—————————————-

¶4. (SBU) Two protests over Georgia’s predominantly ethnic Armenian region of Samtskhe-Javahkheti accompanied Saakashvili’s visit. The first occurred outside the compound of the Armenian Presidential Residence ahead of Saakashvili’s arrival there. The second took place outside the Marriott hotel, where Saakashvili was staying. Police used force to disperse several dozen protesters, among them Javakh Armenians and members of the nationalist Dashnaktsutiun (Dashnaks) party, from the vicinity of the hotel. Senior Dashnak leader Giro Manoyan reportedly came to blows with policemen after a quarrel in front of the hotel. The protesters demanded greater legal and cultural status for Javakh Armenians, and accused the Georgian authorities of deliberately neglecting the economic development of the region and trying to change Javakheti’s ethnic composition.

¶5. (SBU) At the end of his visit, Saakashvili insisted that Tbilisi is doing its best to address the long-standing grievances of the Javakh Armenians. “No region of Georgia has received as much investment as Javakh has in recent years,” Saakashvili said at a meeting with students and faculty of Yerevan State University (YSU), where he received an Honorary Doctoral Degree. Saakashvili stated that his government has been rebuilding the impoverished region’s roads, modernizing its gas distribution network, and is starting the construction of a power plant that will create jobs for local residents. To the surprise of many, President Sargsian publicly praised Saakashvili’s stated efforts.

——————————————— —-

HIGHEST MEDAL FOR SAAKASHVILI IRKS RUSSIANS

——————————————— —-

¶6. (SBU) In spite of the pronouncements by both presidents On their intentions to deepen relations and address bilateral issues, the only signed agreement during the visit concerned the  expansion of cultural cooperation. Despite this, President Sargsian awarded Saakashvili the Order of Honor Medal — Armenia’s highest award for foreign dignitaries. A statement from President Sargsian’s office cited Saakashvili’s contribution to “strengthening the centuries-old Georgian Armenian friendship” as the basis for the award. (NOTE: The award appears to have been an act of reciprocity, in response to Saakashvili awarding President Sargsian Georgia’s “Golden Fleece” medal during his official September 2008 visit to Georgia. END NOTE.)

¶7. (C) Two senior members of Russia’s Duma scorned Armenia for bestowing its highest award upon Georgia’s President. One of them, Valeri Bogomolov, was quoted as saying, “every country is free to award anything to anyone. However, it is important to understand that you can’t spit into a well from which you will need to drink on more than one occasion.” Victor Ilyukhin, another senior Duma member, also criticized the award, saying “the demonstrative granting of a high Armenian state award to the Georgian president was an untactful and unfriendly step towards Russia.” Tatyana Moskalkova, chair of the Duma’s Committee on Commonwealth of Independent States Affairs, described the warm welcome that Armenian officials gave to Saakashvili as a “slap in Russia’s face.” Both Armenia’s Prime Minister and Foreign Minister separately told the Ambassador afterwards that they had been rebuked by their Russian interlocutors for the award. Others told the Ambassador that the Russian criticism had gone over the top, and that in treating Armenia as a &vassal state,8 they had provoked a backlash of resentment.

———————–

MFA’S READ-OUT OF VISIT

———————–

¶8. (C) In his read-out of the visit, Deputy FM Shavarsh Kocharian told acting Pol-Econ chief on July 1 that — in spite of media reports to the contrary — the GOAM [Government of Armenia] vigorously raised the issue of Javakh Armenians and the alleged expropriation of Armenian churches in Georgia by the Georgian Orthodox Church. Kocharian warned that if Georgia continues to dismiss Armenia’s concerns, “radical elements” in Armenia will push harder on these issues and an “independence movement” could emerge to advocate for the rights of ethnic Armenians in Samtskhe-Javahkheti. (Comment: A recent joint trip by embassy officers from Yerevan and Tbilisi found claims about political unrest among Javakh Armenians to be overblown (reftel) End comment.)

¶9. (C) On border issues, Kocharian said both governments jointly agreed to form a commission to work on a unified border crossing regime that would abolish border checkpoints on each side of the Armenian-Georgia border. Kocharian claimed Armenia was ready to link up its road network with Georgia’s to facilitate a shorter route between Armenia and the all-important Georgian port of Poti (where Armenia receives most of its seaborne cargo). He said the ball now lay in Georgia’s court to carry through with its end of the bargain.

¶10. (C) Kocharian said maintaining neutral relations between Georgia and Russia remained “very sensitive,” adding that it was incumbent on both the United States and Russia to help preserve that neutrality. Kocharian also said the Georgians expressed interest in participating in the building of the new nuclear power plant in Armenia, which he said Armenia would not oppose. He said Georgia continues to seek additional energy supplies from Armenia, on top of the electricity Armenia already sells to its northern neighbor, but further cooperation was being hampered by the lack of matching energy grids, which Kocharian said the Armenians have been pushing Georgia to conform for years.

——-

COMMENT

——-

¶11. (C) Armenia’s warm welcome of Saakashvili, and Sargsian’s efforts to appear neutral between Georgia and Russia, should come as no surprise. With Armenia dependent on Georgia for the transit of as much as 75 percent of its imports, it can ill afford to make its lingering grievances — exorbitant cargo transit costs, a cumbersome border crossing regime, concerns about Javakheti Armenians, the inability of the Armenian Church to register as a church, and expropriation of Armenian churches — the basis of its current relations. Neither can it afford to fall hostage to Russia-Georgia enmity, given that Armenia relies on Russia for most of its trade, business, investment, and military aid. Armenia will likely continue to walk a tightrope between Tbilisi and Moscow, carefully cultivating both countries to advance its own interests.

YOVANOVITCH

Հատված երևելի ՀՅԴ-ական, Հայաստանի Հանրապետության շրջանի պետական գործիչ Արշակ Ջամալյանի (Իսահակյան) «Յ. Քաջազնունին եւ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը» աշխատությունից:

—- 

Հազիվ համաճարակը վերջացել և մենք էլ Ամերիկայից հասած հացի շնորհիվ ուշքի էինք եկել սովի հարվածներից, երբ ծայր տվին մեր մահմետական գավառների ապստամբությունները Նախիջևանից մինչև Շարուր և Վեդիբասարից մինչև Զանգիբասար՝ վտանգի տակ դնելով Երևանը և մեր ամբողջ Հանրապետությունը: Այս ապստամբության ու շարժումների նշանակության մասին ես հանգամանորեն խոսել եմ արդեն սույն հոդվածի մի այլ գլխում և նրանց վերադառնալու հարկը չեմ տեսնում: Կցանկանայի այստեղ միայն անցողակի վեր հանել, որ մեր կռիվները ներքին թշնամիների դեմ եթե մի կողմից անհրաժեշտ էին մեր պետության և ժողովրդի գոյության համար և, հետևաբար, պետք է գրվեն մեր պետական շինարարության ակտիվի մեջ, ապա մյուս կողմից՝ նրանք չափազանց խանգարում էին մեր վերաշինական և պետական-կազմակերպչական աշխատանքները: Եթե այդ կռիվների հարկադրանքը չլիներ, եթե, օրնակ, մեր երկիրը Վրաստանի պես միապաղաղ ազգաբնակչություն ունենար, կամ մեր մահմեդական հայրենակիցները բարեկամական վերաբերմունք ունենային դեպի Հայաստանի անկախությունը և ոչ թե ամեն միջոցի դիմեին փորփրելու նրա հիմքերը, մենք ստիպված չէինք լինի հազարավոր երիտասարդներ կտրել ստեղծագործական աշխատանքներից և զենքի տակ պահել, ստիպված չէինք լինի մեր պետական բյուջեի մեծ մասը հատկացնել զորական և պատերազմական կարիքների, ստիպված չէինք լինի մեր ներքին վարչության, հաղորդակցության և այլ գործերը բնականոն զարգացման շավղից հանել՝ զորաշարժի կարիքներին հարմարեցնելու համար և այլն, և այլն: Եվ եթե այս ամենը մենք հարկադրված չլինեինք անելու՝ ինչ խոսք, որ մեր երկրի վերաշինական և կազմակերպչական աշխատանքները այլ պատկեր կստանային:

Այս էր Հայաստանի վիճակը մեր պետական շինարարության սկզբին: Դիտմամբ կանգ առա այդ վիճակի վրա, որովհետև այս տողերը գրելիս ես աչքի առաջ ունեմ ոչ թե Քաջազնունուն, որը ինձանից էլ լավ գիտի այդ վիճակի մասին, այլ այն «բազմամարդ լսարանը», «որ կարիք ունի լուսաբանությունների» և որին Քաջազնունին, մեր գլխի վրայով, ուղղում է իր խոսքը: Այդ «լսարանի» հետ պետք զգացի այս մասին հանգամանորեն խոսել, որովհետև Քաջազնունին չի լուսաբանում նրան այնպես, ինչպես վայել է մեկ անաչառ դիտողի և ուսումնասիրողի: Նա իր գրքում երեսներ չի խնայում Դաշնակցության պետական շինարարության փոքրիկ թերություններն իսկ վեր հանելու համար, բայց երբ խոսքը գալիս է այն հանգամանքներին, որոնք պայմանավորում, անխուսափելի էին դարձնում այդ իրական և երևակայական թերությունները, բավականանում է միայն անցողակի հիշելով, որ «Հայաստանի դրությունը եղել է բացառիկորեն ծանր ու մեր աշխատանքի պայմանները՝ բացառիկորեն անբարեհաջող»:

Քաջազնունին գիտի, անշուշտ, որ պատահական ձևով ասված այս և նման մի քանի ուրիշ խոսքերը պիտի աննկատ մնան նրա մեղադրանքների տարափի մեջ: Գիտի, բայց և այնպես ավելի ասելու կարիքը չի զգում… թեկուզ ի հարգանս իր լսարանի: Մինչդեռ եթե այդ լսարանը մեր այն ժամանակվա վիճակի մասին լուսաբանվեր այնպես, ինչպես հարկն է, եթե նա հստակորեն պատկերացներ մեր երկրի ավերածությունն ու տնտեսական քայքայումը, մեր ժողովրդի հատվածական ու տեղացիական տրամադրությունները, նրա բարոյական այլասերումը, գլխավորաբար օտար ցեղերի անբայացակամ և թշնամական վերաբերմունքը դեպի մեր պետական գործը, սովը, համաճարակները և այլն՝ այն ժամանկ նա կզգար, որ Դաշնակցությունը խավարի և անհուսության խորխորատներից է սկսել իր պետական շինարարությունը և ոչ միայն հասկանալի կհամարեր նրա ունեցած թերությունները, այլև կմնար զարմացած, թե մեր կուսակցությունը, ընդամենը 18-20 ամսվա ընթացքում, ինչպե՛ս կարողացավ Հայաստանի Հանրապետությունը հասցնել այն վիճակին, որի մեջ վերջինս գտնվում էր 1920թ. աշնանը, այսինքն՝ մեր պետական անկախ կյանքի վերջին օրերին…

Դառնանք այժմ այս օրերին:

Դժբախտաբար, ձեռքիս տակ չկան պաշտոնական տվյալներ՝ արձանագրություններ, զեկուցումներ, վիճակագրություն և այլն, Դաշնակցության կատարած պետական աշխատանքի և ձեռք բերած արդյունքի պատկերն այստեղ լրիվ գծելու համար: Ընկեր Վրացյանը իր «Խարխափումներ» գրքում, որ ես, ի դեպ, ջերմորեն կհանձնարարեի այն բոլոր մարդկանց, որոնք հետաքրքրվում են այս խնդրով, տալիս է այդ պատկերը, սակայն ոչ լրիվ կերպով. Որովհետև նա ևս իր տրամադրության տակ չի ունեցել բոլոր անհրաժեշտ նյութերը: Սրա գլխավոր պատճառն այն չէ, որ ընկ. Վրացյանն իր գիրքը գրել է արտասահմանում, այլ որ մեր պետական շինարարությունը կատարվում էր բոլորովին այլ հասարակական բարքերի շրջանում, քան մենք տեսնում ենք այսօր:

Այսօր, եթե Խորհրդային Հայաստանում մի հավաբուն է շինվում, իսկույն այդ նորությունը թմբկահարվում է Երևանի «Խորհրդային Հայաստան»-ից մինչև Բոսթոնի «Պայքար»-ը և Թիֆլիսի «Մարտակոչ»-ից մինչև Փարիզի «Ապագա»-ն ու Եգիպտոսի «Արև»-ը. էլ չեմ խոսում միջանկյալ, մանր-մունր թերթերի մասին: Թմբկահարությունն էլ սովորաբար մի նվագով չի կատարվում միևնույն գործի համար, այլ բազմաթիվ նվագներով, ինչ որ ցուցահանում է նրա անախորժ գովազդային բնույթը:

– Մտադրություն կա մաքրել այսինչ առուն:

– Առուն մաքրելու որոշումը կայացավ:

– Առուն մաքրելու աշխատանքները սկսվեցին:

– Առուն մաքրելու աշխատանքները առաջ են տարվում եռանդով:

– Առուն մաքրված է:

– Առվի բացումը տեղի պիտի ունենա այսինչ օրը:

– Առվի բացումը տեղի ունեցավ այսինչ հանդիսավորությամբ:

Եւ այլն, և այլն:

Այսօրինակ լուրերով հեղեղված է ներկայումս արտասահմանյան հայ մամուլը: Կարելի է ժպտալ նման լուրերի վրա, բայց նրանք հասկանալի են մեզ համար: Բոլշևիկները, որոնց կոչումն է եղել միշտ քանդել ամեն ինչ և որոնք, ուր ոտք են դրել, ավերածություն են միայն առաջ բերել, զարմանում են, որ իրենք էլ երբեմն-երբեմն կարող են մի բան շինել: Այդ պատճառով էլ՝ ամեն մի ձեռնարկի առթիվ, նրանք, առաջին անգամ ձու ածող հավի պես, իրենց կրկչոցով լցնում են աշխարհը: Արտասահմանյան մամուլի օրգանները, շիտակ թե անշիտակ նկատումներով, իսկույն ևեթ արձագանք են տալիս այդ կրկչոցին և ստացվում է բավական «առատ նյութ», որի հիման վրա դուք, արտասահմանում նստած, կարող եք այսպես կամ այնպես գծել խորհրդային վարիչների շինարարության պատկերը:

Այս տեսակետից, միանգամայն այլ վերաբերմունք  ուներ դաշնակցությունը դեպի իր կատարած գործերը: Շինարարությունը նրա համար այնքան սովորական և ինքնըստինքյան հասկանալի մի բան է եղել միշտ, որ կատարված աշխատանքի մասին խոսելը ժամավաճառություն պիտի համարեր: Թե՛ սուլթանի, և թե՛ ցարի բռնապետության տակ դաշնակցական մարմիններն իրենց հոգացողության խնդիր են դարձել ոչ միայն ժողովրդի դիմադրական և հեղափոխական ուժերի կազմակերպումը կամ մարտական և տեռորիստական ձեռնարկներ կատարելը, այլև դպրոց բանալը, գործակցական ընկերություններ հիմնելը, ժողովրդական գաղտնի դատարաններ կազմելը, հողաբաժանման խնդիրներ կարգադրելը և այլն, և այլն: Իսկ երբ տաճկական սահմանադրությունը այսօրինակ շինարարական գործունեության ավելի լայն հնարավորություններ ընձեռնեց՝ Թուրքահայաստանի մի ծայրից մյուսը, մեր ընկերները կլանված էին ամեն կարգի տնտեսակայն և մշակութային աշխատանքներով: Նույն երևույթը տեղի ուներ և Ռուսաստանում 1905թ. հեղափոխությունից հետո:

Ի՜նչ մի զարմանալի բան պետք է համարեինք մենք, որ Դաշնակցությունը, ազատ, ինքնիշխան կյանքը թևակոխելով՝ իր շինարարական ոգին պետական չափերով հանդես էր բերել, որպեսզի վեր կենայինք և նրա շինարարական գործերը հրապարակարգության նյութ դարձնեինք: Սրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որ մենք մեր իշխանության ընթացքում և ոչ մեկ գրքույկ չհրատարակեցինք մեր կատարած գործերի մասին, մինչդեռ Խորհրդային Հայաստանի ներկա վարիչները եռամսյակ չի անցնում, որ տպագրական հրապարակը չաղմկեն իրենց կատարած, կիսակատար և չկատարած գործերով:

Սակայն մեր կատարած շինարար գործերը ոչ միայն բրոշյուրների նյութ չէին դառնում, այլև հաճախ պարբերական մամուլի մեջ ըստ արժանվույն արձագանք չէին գտնում: Քրքրեցեք մեր այն ժամանակվա կուսակցական մամուլը. քանի՞ հոդված կամ լուր կգտնեք նրանց մեջ այն բազմապիսի և բազմաթիվ ձեռնարկների մասին, որոնք իսկական  հեղաշրջում առաջ բեր[եց]ին մեր ներքին վարչության, երկրագործության, զորական, ֆինանսական և կրթական գործերում: Անգամ տասը միլիոն դոլարի փոխառությամբ Ամերիկայից ալյուր և այլ կենսակայն պիտույքներ ստանալը կամ մեկ միլիոն ֆունտ ստերլինգի արժողությամբ զենք ու ռազմամթերք բերելը Անգլիայից՝ գրեթե առանց հիշատակության մնացին՝ կարծես դրանք միանգամայն սովորական բաներ լինեին: Այժմ է միայն, որ մի շինության մեջ կենտրոնական տաքություն հաստատելը, մի աղորիք կարկատելը կամ Ռուսաստանից մի քանի հարյուր հազար ռուբլու նպաստ ստանալը անսովոր բաների կարգն են դասվել, անսովոր մինչ այն աստիճան, որ «բեղով-մորուսով» մարդիկ, չտես մանուկների աշխույժով օրն ի բուն թմբկահարում են նրանց մասին՝ առանց այդպիսի ցուցամոլության անճաշակությունը զգալու …

Այս պայմաններում հասկանալի է, իհարկե, որ մեզ համար ներկայումս դժվար պիտի լիներ ոչ միայն արտասահմանում, այլև երկրում հանգամանորեն, թվական տվյալներով գծել մեր շինարարական աշխատանքների և ստացած արդյունքների լիակատար պատկերը՝ առանց ձեռքի տակ ունենալու մեր պետական արխիվները:

Սակայն, համարձակ կարող ենք ասել, որ եթե մի տող անգամ տպագրված չլիներ Դաշնակցության պետական շինարարության մասին, այնուամենայնիվ ոչ մի ուրացությամբ կամ զրպարտությամբ չի կարելի պատմությունից ջնջել այն անհերքելի իրողությունը, որ Հայաստանը, ամենից առաջ և գլխավորապես շնորհիվ Դաշնակցության թափած ջանքերի, 1920 թվի աշնանը դարձել էր մի կատարելապես անճանաչելի երկիր: Անկարելի է ջնջել այս իրողությունը՝ եթե աշխարհիս երեսին կա գոնե մեկ արդարամիտ մարդ, որ տեսել է այդ երկիրը 1919թ. սկզբին և

1920թ. աշնանը, ուր մնաց, որ այդ ժամանակաշրջանի իրողությունները կատարվել են մի ամբողջ ժողովրդի աչքի առաջ…

Tatul Hakobyan’ın Karabağ güncesi; Yeşil ve Siyah kitabınden alıtı, İkinci bölüm

1988 yılının Şubat sonlarında, Ermenilerin randevu yeri Opera Meydanıydı (daha sonra Hürriyet Meydanı). İnsanlar Yerevan’dan, taşra şehirlerinden ve köylerden mıknatıslanmış gibi buraya doğru çekiliyorlardı. Şubatın son haftası, sinema rejisörü Tigran Khızmalyan’ın hayatını temelden değiştirdi. Rock and Roll, Fransız filmleri ve Rus edebiyatı aşığı bu genç, Yerevan Devlet Üniversitesi’ndeki işini artık yapamaz durumdaydı. Kendisini çevreleyen dünya değişmeye başlamıştı.

“Sumgait’e¹ kadar, Ermenilere özgü bir balo gibiydi. Filmlerimde ve makalelerimde daha sonraları belirttiğim gibi, XX. yüzyılda, Fransız ihtilalinin sloganları gerçekleşti, hürriyet, eşitlik ve kardeşlik. Şubatın son haftası bizim için hakiki bir ihtilaldi, volkanın içine girdik, güç aldık ve tamamen değişmiş olarak çıktık”,- diyor Khızmalyan.²

“Karabağ Komitesi”nin yaşlı üyelerinden, rahmetli Rafayel Ğazaryan, 1988 Şubatını ve sonraki dönemi Ermeni halkının tarihindeki parlak sayfalardan biri olarak tanımlamaktadır. Hürriyet Meydanı’nda toplanmış olan halk, Karabağ sorununun pek yakında çözüleceğini, Moskova’nın bölgeyi Azerbaycan’dan ayırıp Ermenistan’a bağlayacağını ve böylece tarihi adaletin tecelli edeceğini zannediyordu.

“Başlangıçta, tüm bu sürecin liderliğini İgor Muratyan eline aldı. Aşot Manuçaryan, Hambardzum Galıstyan, Aleksan Hakobyan ve diğerleri onun etrafında kümelenmişlerdi. Yüz binlerin bizi dinleyip, inandıklarını ve bizden öneri, çözüm ve fikir almak istediklerine şaşmıştık”,- diyor Ğazaryan.³

18 Şubatta, Abovyan şehrindeki fabrikalardan birinde işçilerin protesto gösterisi meydana gelmişti. Birkaç yüz kişi, teknolojik zararlarla ilgili ve fabrikanın kapatılması istemiyle protestoda bulunuyor ve Yerevan’a yürüyordu.

Ermenistan Komünist Partisi önderi Karen Demirciyan, eşiyle birlikte Moskova’ya uçacaktı. “O günü çevrecilerin gösterisi olacaktı, Karen, yarın da Karabağ gösterilerinin yapılacağını söyledi. Onun için sürpriz yoktu. Sorunun şimdilik çözülmeyeceğini, daha sorunun olgunlaşmadığını söylüyordu. Karabağ’ın statüsünün yükseltilmesini, Karabağ’ın özerk cumhuriyet olmasını planlıyordu. Günlüklerinde, bu konuda Yegor Ligaçov’la anlaşma elde ettiği yazılı”,- diyor Rima Demirciyan, Sovyet Ermenistan’ın yöneticisinin eşi.⁴

O tarihlerde Ermenistan başbakanı olan Fadey Sargisyan “İlk büyük gösteri Abovyan’daki fabrika civarında gerçekleşti. Gerçi, tertip edenlerin, bunu bir bahane olarak kullandıkları aşikârdı. 18 Şubatta Moskova’dan döndüm ve hükümet binasının girişinde göstericilerle karşılaştım. Birinci yardımcım Vladimir Movsesyan, oturum salonunda onların temsilcileriyle görüşüyordu. 50-60 kişiydiler. Ben de oturup sohbete katıldım”.

Durumu araştırmak için bir uzmanlar grubu kurulması fikri göstericiler tarafından kabul edilir. Ertesi gün Opera Meydanında, artık çevre sorunlarıyla ilgili olmayan gösteriler başlar. Meydanda irdelenen temel konu Karabağ’dı.

Hareketin öncülerinden Zori Balayan durumu şöyle açıklamaktaydı:

“Biz sadece çevre sloganlarıyla toplanmıştık Opera Meydanında, fakat içlerinden biri de, mesela, ‘Karabağ, Ermenistan’ın tarihi bölgesidir’ diyordu. Kimse buna önem vermedi. Öbür gösteride bunların sayısı arttı. İgor Muradyan insanları meydana yönlendirdiğinde, Gorbaçov’un fotoğraflarını da getirmişti. ‘Lenin, Parti, Gorbaçov’ sloganı onundu, o uydurmuştu. Üç hafta sonra bir tane daha uydurdu: ‘Stalin, Beria, Ligaçov’. Bu şekilde halk arasında, ‘Nairit’ kimya fabrikası ve Sevan Gölü problemleri haricindeki milli sorunlar hakkında da konuşabileceği düşüncesi uyandı. Bir ay sonra ‘Nairit’ ve Sevan’a artık sadece beş dakika değiniliyordu”.⁵

Sovyetler Birliği’nde ilk defa olarak milli toplumsal hareket başlayarak, Sovyet sistemine, Komünist Partisi diktasına meydan okunmaktaydı.

“Ülke tarihinde ilk defa olarak, Dağlık Karabağ’ın bölge ve Ermenistan’ın yüksek meclisleri yukarıdan indirilmiş emirlerle değil, aşağıdan, halkın talebiyle kararlar almaktaydı. Dağlık Karabağ’da ve Ermenistan’da, süreklilikleri, düzenleri ve çapları açısından sadece Sovyetler Birliği’nde değil, tüm dünyada benzeri olmayan yüz binlerce kişilik gösteriler tertiplendi”,- yazdı, Ermenistan’ın ilk cumhurbaşkanı Levon Ter-Petrosyan.⁶

22 Şubat 1988 akşamı, Sovyetler Birliği önderinin Ermeni asıllı ve Karabağ kökenli danışmanı Karen Brutents’in ofisindeki telefon çalar. Arayan Mihael Gorbaçov’dur. Brutents, ülke yöneticisinin ilk sözlerini bugün de hatırlıyor:

“Karen, Stepanakert’e gitmek lazım. Halk galeyana gelmiş orda. Yanına kimi almak istersen al ve git. Günümüzde sadece gazetelerde yayınlanan bölük-pörçük veriler Karabağ sorunu ve bununla ilgili çatışmalar konusunu hatırlatmaktadır. O zamanlarda ise, bunlar devrim niteliğinde olaylardı”,- yazıyor Brutents.⁷

Karabağ olaylarını yorumlama konusunda merkezi Sovyet basını tek taraflıydı. Pravda ve İzvestiya gazeteleri sadece birkaç satırla, Yerevan’da bir grup radikal ve milliyetçilerin gösteriler düzenlediklerini yazdı.

“Karabağ Komitesi” üyelerinden rahmetli Hambardzum Galıstyan, o romantik, devrimci dönemi sivri ve alaycı kalemiyle anlatmaktadır. “Bu bir-iki kelimeden, “milliyetçi, radikal” asil halkımız çok alınmıştı. Bu yüzden, gösterilere katılanların sayısı da ikiye, dörde katlanmıştı”.⁸

Yerevan’da başlayan günlük mitingler yeni-yeni insanları getirmekteydi meydana. 25-26 Şubatında Sovyetler Birliği tarihinin en büyük nümayişi vuku bulur ve farklı kaynaklara istinaden yarım ile bir milyon arasında Ermeni, Dağlık Karabağ’ın Ermenistan’a birleştirilmesini talep eder.

Sovyet Ermenistan’ın önderi Karen Demirciyan, o günlerde göstericilerden birkaçını kabul eder. Bunların içinde Silva Kaputikyan da vardı. Şair, Ermenistan’ın yöneticisine, meydanlara dökülmüş olan halka katılmasını önerir. Kaputikyan, o günlerin dramatik durumunu şöyle anlatmaktadır:

“Demirciyan’ın yüzünde, her zamanki ironi yerine endişe vardı, çıkışı olmayan bir durumun ağırlığı. Bizim hepimizden çok daha fazlasını biliyordu. Görüşme birkaç saat sürdü. Sabahleyin tekrar toplanmaya karar verildi. Sabahleyin, Karabağlıların yüzleri sevinçten parlıyordu. Akşam geç saatlerde, Stepanakert’te, bölge meclisinin toplantısı esnasında, Azerbaycanlı üyelerin haricinde, tüm üyelerin Ermenistan’la birleşme kararı aldıklarını öğrenmişlerdi. Karabağlılar, müjde verir gibi –Bundan haberiniz var mı, yoldaş Demirciyan- diyerek sordular. Demirciyan’da müjde kabul edecek ruh hali yoktu. –Biliyorum- cevapladı, düşünceli bir halde,- bu karar tabii ki durumu değiştirmektedir.”⁹

Politbüro, sorunu Moskova’da inceler. Gorbaçov şöyle yazar “Azerbaycan önderi Kâmran Bağirov, Dağlık Karabağ’ın statüsünün değişmezliğini Moskova’nın garanti etmesi konusunda diretiyordu. Ermenistan’ın önderi Karen Demirciyan, Dağlık Karabağ bölge meclisinin başvurusunun Azerbaycan, Ermenistan ve Sovyetler Birliği Yüksek Sovyetlerinde görüşülmesini öneriyordu. Bakû ve Yerevan’ın argümanlarını Moskova’nın düzenlemesinin gerektiği belli oldu. Nikolay Rijkov, “Anayasaya göre” hareket etmemiz gerektiğini söyledi. Viktor Çebrikov, bu olayların, SSCB’nin¹⁰ diğer cumhuriyetlerinde kötü etki yarattığını bildirdi. Estonya’da, SSCB’den ayrılma eğilimleri artmaktaydı. Tacikistan da, Buhara ve Samarkant’la ilgili taleplerini gözden geçiriyordu. Ben, sorunun siyasi çözümünde, tüm sınır değişimlerinin kabul edilemezliği hakkında merkez komitesinin açıklama yapmasında, bizim de Dağlık Karabağ’da durumu düzeltmeye yönelik ekonomik, sosyal ve kültürel öneriler projesine ihtiyaç duyduğumuz konusunda inat ediyor, Dağlık Karabağ’ın statüsünün Ermeniler ve Azerbaycanlıların belirlemesine bırakmamızı ve onlar tarafından kabul edilecek herhangi bir kararı onaylamamız gerektiğini söylüyordum.”¹¹

Yerevan ve Stepanakert’teki Karabağ hareketini ve toplu gösterileri kim yönetiyordu? Bu, kendiliğinden meydana gelmiş bir halk hareketi miydi, yoksa bir yönetim merkezi mi vardı? Sovyetler Birliği’nin ikinci adamı olarak kabul edilen Ligaçov, Eylül 1987’de, Sovyet cumhuriyetlerinde milliyetçilik akımlarını teşvik etmekle batıyı suçluyor, KGB başkanı Viktor Çebrikov ise batılı gizli servisleri Sovyetler Birliği’nde etnik karışıklıklar çıkarmakla itham ediyordu.

Sovyetler Birliği’nin yıkılmasının sebeplerinden birinin de Karabağ sorunu olduğu konusunda görüş bulunmaktadır.

Çebrikov’un halefi Vladimir Krüçkov’un belirttiğine göre “Sebepler çoktu ve ben herhangi birine öncelik vermiyorum. Dış ve iç etkenler vardı. Dış etkenler bazı etkilerde bulundular, fakat her halükârda, esas olan iç etkenlerdi. Sovyetler Birliği’nin yıkılması için objektif bir gereksinim yoktu. Karabağ olayları tabii ki bir rol oynadı, fakat bu süreçte (SSCB’nin yıkılması) karar verici değildi. Sovyetler Birliği sübjektif nedenlerden dolayı yıkıldı, yönetimde bulunan bazı kesin kişiler, Gorbaçov, Aleksandır Yakovlev ve diğerlerinin faaliyetleri sonucunda yıkıldı”.¹²

“Karabağ Komitesi” üyelerinden Aşot Manuçaryan, bir miting esnasında, çatışmalar kışkırtma sayesinde Gorbaçov’u gözden düşürmek ve onun siyasi çizgisinin dirayetini zan altında bırakmak niyetiyle Artsakh¹³ hareketini KGB’nin başlatmış olduğunu açıklamıştı.

“Yani, Sovyetler Birliği yönetiminin iki kolundan biri, reformlara ve Gorbaçov’un siyasi çizgisine karşı olanı, etnik çatışmalar kışkırtmaktaydı. Ermenistan’da kitlesel hareketlerin başlayacağı, halkın sokaklara döküleceği ve akabinde de süreç üzerindeki hâkimiyetlerini kaybedeceklerini ise beklemiyorlardı”,- diyor Manuçaryan.¹⁴

1980’lerin ikinci yarısında, Kremlin’deki iki kanat arasında görüş ayrılığı vardı. Bunlardan ilki Gorbaçov ve Yakovlev liderliğindeki reformistlerdi, diğeri ise Ligaçov, Krüçkov ve silahlı kuvvetler yönetiminin başını çektiği tutucular.

Bu sonuncular, Perestroyka (yeniden yapılanma) ve Glasnosttan (şeffaflık) Sovyet ülkesine gelecek olan tehditleri görünür kılmak için, sahne arkasından milli sorunlar uyandırıyorlardı. Böylece, bu görüşe göre, Karabağ hareketini bu tutucu kol kışkırtmıştır. Çünkü destekleri olmaması durumunda Artsakhlı komünistler ne Moskova’ya heyetler gönderme, ne de bölge meclisi oturumu yapmaya cesaret edemezler ve bu oturumda Dağlık Karabağ’ı Sovyet Azerbaycan’ı bünyesinden çıkartıp Sovyet Ermenistan’a bağlama kararı almak gibi görülmemiş bir cüret sergileyemezlerdi.

Yeniden yapılanmanın fikir babalarından Yakovlev, Krüçkov’u 1988-1990 yıllarında Sumgait, Riga ve Vilnüs’te provokasyonlar tertip etmekle suçlamıştı. Böylece, 1988 Şubatının son günlerinde Azerbaycan’ın Sumgait şehrinde meydana gelen Ermenilere yönelik katliamlar, Sovyetler Birliği’ndeki demokrasi yatırımının, yani “Perestroyka”nın ne gibi trajik sonuçları olabileceğini Gorbaçov’a göstermek için sözde bu tutucu kanadın teşvik ve izniyle yapılmıştı.

İkinci yaygın görüş ise, dış güçlerin, özellikle de batılı gizli servislerin katılımıyla ilgilidir.

Bu görüş sadece Sovyetler Birliği yönetiminin tutucu kanadının iddialarıyla değil, başlangıç aşamasında, batılı haber ajanslarının Karabağ hareketine ve Ermenilere yönelik olumlu yaklaşımıyla da desteklenmektedir.

Lakin Karabağ suni bir sorun değildi. Bu mesele XX. yüzyılın birinci yarısından itibaren vardı ve Sovyetler Birliği yıllarında şu veya bu düzeyde, hatta Ermenistan’la Azerbaycan yönetimlerinin başında bulunanlar tarafından ele alınmış, kısacası Karabağ sorunu daima gündemde bulunmuştur. “Karabağ Komitesi” koordinatörü ve Ermenistan’ın ilk başbakanı Vazgen Manukyan, başlangıç aşamasında Moskova’nın bu işi teşvik ettiği kanısı yaratılmış olmasına rağmen, Karabağ hareketinin ortaya çıkmasını doğal kabul etmektedir. “Nedenini bugüne kadar anlayabilmiş değilim, fakat ilk üç Karabağ heyetleri Moskova’dan ümitlenmiş olarak döndüler. Karabağ halkı yüreklendi, yeni şartlar altında bu sorunun çözüleceğini sandılar. Her ne kadar dış kaynaklar arasak da, Karabağ hareketi her halükârda içerdendi ve doğal”.¹⁵

Daşnaktsutyun¹⁶ temsilcisi Hrayr Marukhyan’a göre Karabağ hareketi Ermenilere aitti ve dışarıyla hiçbir ilişkisi yoktu. “Var olan şartlar altında bu kaçınılmaz bir hareketti. Öyle ki, şayet Nakhicevan’da¹⁷ da halkımız aynı şartlar altında yaşamış olsaydı, orda da benzer bir hareket kaçınılmaz olurdu”.¹⁸

“Karabağ Komitesi”nin bazı üyelerinin KGB hesabına çalışmış olduğu söylentileri gerçekle ne kadar uyuşmaktadır? Yıllar sonra bu soruyu Krüçov şöyle cevaplandırır. “Bakın, sorduğunuz yılları pek de iyi hatırlamıyorum, -der ve devam eder,- anlıyorsunuz değil mi? Ben her bildiğimi söyleyemem ve bildiğimin büyük bir kısmını benimle birlikte öbür dünyaya götüreceğim”.¹⁹

“Karabağ Komitesi”nin bazı üyeleri ile Sovyet KGB’si arasında işbirliği ihtimali hakkında ortaya atılan iddialar, hâlihazırda kanıtlar olmadığından ve 1988–1991 KGB arşivlerinin şimdilik kapalı olmalarından dolayı yersizdir. Sovyet Ermenistan’ı KGB’sinin arşivleri 1988 yılında Rusya’ya götürülüp, 1991 yılında tekrar iade edilmişti. Neydi bunun anlamı? Krüçkov bunun ne Moskova, ne de Yerevan’ın zararına yapılmadığını belirtmekte yetinmişti.

Daha sonra yönetime gelecek olan “Karabağ Komitesi” üyeleri 1988 yılında tutuklanarak Moskova’daki Matroskaya Tişina ve Butirka hapishanelerinde yaklaşık yarım yıl kalırlar. Komite üyelerine hapishanede kötü uygulamada bulunulmadığı gerçeği, onların veya onlardan bir kısmının KGB’ye çalıştığıyla ilgili ve daha farklı yorumlara sebebiyet vermiştir.

Karabağ hareketi liderlerinden İgor Muradyan, başlangıç aşamasında Yerevan’ın aktifleşmesi ve Dağlık Karabağ halkının güvenliğinin sağlanması konusuna ehemmiyet vermekteydi. “Bu sorunun gerçekleştirilmesi ve Ermenistan’ın komünist yöneticilerine baskı uygulayabilmek için Ermenistan yöneticileri, KGB, içişleri bakanlığı ve büyük şirketler ile kuruluşların çalışanlarıyla işbirliği yapmak gerekiyordu. Bu, çok “yerel, yönetilebilir” milli hareket, Ermenistan yönetimi ve özellikle Karen Demirciyan için elverişliydi. Demirciyan, “Perestroyka” karşıtı olarak Gorbaçov’un velinimetinden yoksun kalmıştı ve kontrol edilebilir bir hareket kendisini Moskova’nın gözünde “becerikli” bir yöneticiye devşirmeye elverişliydi. Demirciyan, Karabağlıları sevmezdi ve tabii ki, bu sorunu Moskova katında ciddi olarak ortaya atmaya hiçbir zaman niyetli değildi”.²⁰

Benzer yorumları Rima Demirciyan kesinlikle reddetmektedir. “Dağlık Karabağ ve Karabağlıların durumunun iyileştirilmesi için Ermenistan yöneticilerinden hiçbiri Demirciyan kadar çalışmamış ve hiçbiri bundan Demirciyan kadar zarar görmemiştir. Karabağ her zaman onun aklındaydı. Karabağ’ın Ermenilerden boşalmaması için her şeyi yapmaktaydı. Karabağlılara Ermenistan’da görevler verilmesine Karen karşı çıkıyordu. Bu durum sık-sık farklı bir şekilde yorumlanmaktaydı. Karabağlılara, Demirciyan’ın kendilerini sevmediği aşılanmıştı. -Karabağlılar bırakıp geliyor, kim kalacak orada- diyordu hep”.²¹

Fadey Sarkisyan da Muradyan’la hemfikir olmayıp, Demirciyan’ın, Karabağ sorununun çözümüyle çok ilgilendiğini iddia etmektedir. “Moskova’da, benim de bulunduğum Politbüro toplantılarındaki konuşmaları sert ve cüretkârdı. Fakat Merkez Komitesi, özellikle de Ligaçov tarafından Demirciyan’a büyük baskı yapılmaktaydı. 1988 Şubatında Ligaçov, Demirciyan ve Bağirov’u yanına çağırarak –Karabağ’ın kendi kaderini tayin etme ve Ermenistan’la yeniden birleşme sorununun müspet bir çözümü olamaz ve konuyla ilgili konuşmalara son vermek gerekir- demişti”.²²

Yerevan ve Stepanakert’te başlamış olan mitingler ve Dağlık Karabağ bölge meclisinin 20 Şubatta aldığı karara Moskova’nın cevabı gecikmez. Politbüro, 21 Şubatta, başlamış olan hareketi telin etmekte ve katılımcıları “radikalistler, milliyetçiler” olarak damgalamaktadır. Gorbaçov, durumu yerinde kontrol altına almak niyetiyle Bakû, Stepanakert ve Yerevan’a heyetler yollar.

Moskovalı bürokratlardan Georgi Razumovski ve Pyotr Demiçev Dağlık Karabağ’a gelir. Yegor Ligaçov Bakû’de faaliyet göstermekteydi ve alelacele, Dağlık Karabağ’ın, Azerbaycan’ın ayrılmaz bir parçası olup Sovyetler Birliği’nin sınırlarının değişmez olduğunu açıklamıştı. Stepanakert’te de Razumovski, Dağlık Karabağ’ın, Azerbaycan’ın bir parçası olup, bölgenin Ermenistan’a bağlanması konusundaki her denemenin izin verilemez ve kabul edilemez olduğunu açıklar. Anatoli Lukyanov ve Vladimir Dolgikh ise Yerevan’a gelir.

Opera meydanında bulunanlar Kremlin’den görevlilerin geldiğini duyarlar. Birkaç saat sonra Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin binası, Bağramyan caddesi boyunca ablukaya alınmıştı. Ermenistan yönetimi için zor bir durum hâsıl olmuştu, özellikle Kremlin’den gelmiş olan görevlilere karşı. Komünist Partisi genel sekreteri Karen Demirciyan, mitingin temsilcilerinden biriyle görüşmek ister. Hambardzum Galıstyan seçilir. “Oturanlardan sadece Demirciyan’ı ve Fadey Sargisyan’ı tanıdım. Kendimi takdim ettim. Mesleğimi sordu. Tarihçi olduğumu söyledim. Ardından, insanların neden toplanmış olduklarını ve ne istediklerini sordu. Daha cevabımı dinlemeden devam etti ve ne kendisinin, ne de toplananlardan herhangi birinin Karabağ’ın Ermenistan’a birleşmesine karşı olmadıklarını, fakat sorunlar olduğunu söyledi. Ardından tekrar mitinge katılanların taleplerini ve bu insanları ne şekilde eve ve işe döndürmenin mümkün olduğunu sordular. Sadece Sovyet Ermenistan Yüksek Sovyet’i oturumu düzenlemekle ilgili bir açıklama yapmanın insanları evlerine döndüreceğini söyledim. Sorulara uslu bir talebe gibi cevap veriyordum. Demirciyan bir soru sordu ve bunun üzerine orada put gibi oturan bürokratlar sırıttılar. Soru, tarihçi olmamla birlikte, benzer sorunların oturumlarla çözülmediğini nasıl olup da anlayamadığımdı”, -yazmıştı Galıstyan, görüşmeden dört yıl sonra.²³

Kremlin’in görevlileriyle görüşmek ve kendilerini ilgilendiren sorunları onlara takdim etmek amacıyla Galıstyan tarafından, mitingin tertipleyicilerinden bir komisyon kurulmasına karar verilir. Silva Kaputikyan, anında birkaç kişinin ismini verir. Sero Khanzadyan, Henrik İkityan, Vladimir Barkhudaryan, Aşot Manuçaryan ve Manvel Sargiysan.

Görüşme esnasında Dolgikh, her şeyin Dağlık Karabağ sorununun sakin şartlar altında çözülmesi için yapıldığı konusunda garanti verir ve insanların meydanlardan iş yerlerine götürülmesinin çok önemli olduğunu belirtir. Lukyanov, Karabağ sorunun var olduğunu kabul etmekle birlikte, çözüm yolunun, Yerevan Operası meydanında bulunanların zannettiğinden farklı olduğunu belirtir. Sorunun oturumlarla çözülmesi niyetini mantıksız olarak kabul eder.

Ermenilerden ilk söz alan, yazar Khanzadyan olur. Ardından Kaputikyan, Kremlin bürokratlarına Ermeni halkı ve Ermenistan’ın tarih boyunca Rusya’ya son derece bağlı olduğunu hatırlatır. Manvel Sargisyan ise Karabağ sorununun tarihi ve ahlaki yanlarını takdim eder.

26 Şubatta, Dolgikh ve Lukyanov’un da katıldığı, Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi toplantısı yapılır. Dolgikh, Gorbaçov’un Ermenistan ve Azerbaycan işçi sınıfına yönelik başvurusunu okur. Toplantıda, Demirciyan’ın Karabağ sorununu incelemekle ilgili özel komisyon kurulması önerisi kabul edilir. Lakin devrimci kitleler için bu çok azdı. Meydanda toplanan ve büyük bir çoğunluğu Karabağ’da bulunmamış ve bu Ermeni bölgesiyle ilgili fazla bir şey bilmeyen on binlerce kişi, Karabağ’ın Ermenistan’a birleşmesini talep ediyordu, işte o kadar.

Demirciyan meydana gelir ve kendisine yönelik ithamlara, Karabağ’ın kendi cebinde bulunmadığını söyleyerek cevap verir. Sevilen bu yöneticinin sözleri her ne kadar acı gerçek olsa da, zamana uygun olmayıp, devrimci kitlelerin sert tepkisine sebep olur. “Karen halkın arasına girdi ve Moskova’dan, Karabağ sorunuyla ilgili özel bir komisyon kurulmasını talep ettiklerini bildirdi, fakat bu, insanlara az geldi, onlar Dağlık Karabağ’ın hemen Ermenistan’a bağlanmasını talep ediyorlardı. Halk hoşnutsuzluğunu dile getirince Karen de –Karabağ cebimde değil ki, vereyim, -dedi. Ben bunu tarihi bir söz olarak telakki ediyorum. Şimdi de uluslar arası toplum ne der, gelişmeler nasıl olur diye bekliyoruz. Karabağ şimdi de hiç kimsenin cebinde değil ki, çıkarıp versin”,- diyor Rima Demirciyan.²⁴

1. Sumgait’te, 1988 Şubatında vuku bulan Ermeni katliamları hakkında bk. 5. Bölüm. Sumgait, Hazar Denizi kıyısında bulunan bir şehirdir.
2. Khızmalyan’la yapılan görüşmeden, 3 Temmuz 2006, Yrevan.
3. Ğazaryan’la yapılan görüşmeden, 25 Nisan 2006, Yrevan.
4. Demirciyan’la yapılan görüşmeden, 16 Ekim 2006, Yrevan.
5. Thomas de Waal, “Black Garden; Armenia and Azerbaijan through Peace and War”, New York University Press, New York and London, 2003, pp. 22-23.
6. Levon Ter-Petrosyan, “Kharabaghyan sharzhman antsats ughin ev herankarnery” [“Karabağ Hareketi’nin geçtiği yol ve perspektifleri”], Haykakan jamanak gazetesi, Yerevan, 5 Ekim 2006.
7. Карен Брутенц, «Тридцать лет на Старой площади», Международные отношения, Москва, 1998, сс. 505-506. 

8. Hambardzum Galıstyan, “Hodvatsner, hushagrutyunner, hartsazruitsner”[“Makaleler, hatıratlar, röportajlar”], Yerevan, 2002, s. 335.
9. Silva Kaputikyan, “Ejer pak gzrotsnerits”, [“Kapalı çekmecelerden sayfalar”], “Apollon”, Yerevan, 1997, s. 261-262.
10. SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Rusça: Союз Советских Социалистических Республик) (1922-1991).
11. Mikhail Gorbachev, “Memoirs,” New York and London, 1996, pp. 333-340.
12. Lusik Ğukasyan’ın Vladimir Krüçkov’la yaptığı röportaj, журнал «Армения и мир», [Ermenistan ve dünya] dergi, Moskova, sayı 11, 2004.
13. Karabağ’ın eski ve Ermeniler tarafından hâlâ kullanılan ismi.
14. Manuçaryan’la yapılan görüşmeden, 19 Nisan 2006.
15. Vazgen Manukyan, “Gnatskits trchelu zhamanakn e; hodvatsneri zhoghovatsu”, [“Trenden atlama zamanı, toplu makaleler”], Yerevan, 2002, s. 36.
16. Taşnaktsutyun, Ermeni Devrimci Federasyonu, EDF.
17. Nahcivan’ın eski ve Ermeniler tarafından hâlâ kullanılan ismi.
18. Droşak [Bayrak] dergisi, 4 Ocak, sene 1989, sayı 19.
19. Lusik Ğukasyan’ın Vladimir Krüçkov’la yaptığı röportaj, Ermenistan ve dünya Rusça dergi, sayı 11, 2004.
20. İgor Muradyan’ın makale dizisi, “Hayots Aşkhar” gazetesi, sayı 6–10, 20–24 Ocak, 1998.
21. Demirciyan’la yapılan görüşmeden, 16 Ekim 2006, Yerevan.
22. Sargıysan’la yapılan görüşmeden, 22 Mayıs, Yerevan.
23. Hambardzum Galıstyan, “Makaleler, hatıratlar, röportajlar”, s. 335-339.
24. Demirciyan’la yapılan görüşmeden, 16 Ekim 2006, Yerevan.

*****

Tatul Hakobyan, yirmi yıllık gazetecilik geçmişine sahiptir. 1991 yılından itibaren yazarlıkla uğraşmaktadır. Hakobyan, Kafkasya ihtilafları ve Ermenistan’ın dış siyaseti konularında uzmanlaşmıştır. Dağlık Karabağ ve Ermenistan-Türkiye ilişkileri konularında uzman seviyesinde ayrıntılı bilgiye sahiptir. Bu kitap Türkçe yayınlanmadan önce Ermenice olarak üç defa (2008, 2010 ve 2011), Rusça (2010), İngilizce (2012) ve Arapça (2012) yayınlandı. Kitabın Türk okur tarafından daha akıcı bir şekilde okunabilmesi için, Ermenistan’ın iç siyasi sorunlarıyla ilgili bazı bölümler ve savaşla ilgili olmayan ayrıntılar tercüme esnasında kısaltılmıştır.

Paperback: 288 pages,
Language: Turkish,
2013, Yerevan, Lusakn,
ISBN 978-9939-0-0618-5.

Մինչև 1828 թվականը Երևանը, որպես խանության կենտրոն, Պարսկաստանի մաս էր կազմում: Չնայած որ Երևանն ու Արարատյան դաշտավայրը հարյուրամյակներ մաս կազմեցին շիական Պարսկաստանի, իսկ 1600-ական թվականների ընթացքում Շահ Աբբասը հայությանը (Կարսից մինչև Ջուղա՝ Նախիջևան) բռնի տեղահանել ու քշել էր Սպահանի կողմերը, հայությունը Արարատյան դաշտավայրում և Երևանում շարունակում էր կազմել ընդհանուր բնակչության մի ստվար հատվածը: Բնակչության մյուս հատվածը կազմում էին մահմեդականները՝ պարսիկներ, քրդեր, թուրքեր, թաթարներ:

Երբ 1828-ին ռուսները գրավեցին ողջ Անդրկովկասը՝ Երևանի և Նախիջևանի նախկին պարսակական խանությունները նույնպես, նրանք Անդրկովկասը բաժանեցին երեք հիմնական նահանգների՝ Վրացական, Կասպյան և Հայկական: Նախկին Երևանի և Նախիջևանի խանության տարածքների վրա, որը կազմում էր ավելի քան 20 հազար քառակուսի կիլոմետր, Նիկոլայ Առաջին ցարը (Ռոմանով) ձևավորվեց Հայկական մարզը (Армянская область):

Համաձայն ռուս (ֆրանսիական ծագումով) պատմաբան, ազգագրագետ Իվան Շոպենի, ով 1829-1832 թթ. անցկացրել է Երևանում և հետագայում պատրաստել «Камеральное описание Армянской области» աշխատությունը, խանական շրջանում Երևանն ունեցել է պարսկական 8 մզկիթ (շիա) և 6 եկեղեցի՝ հայ առաքելական: Հայկական մարզի ձևավորումից հետո Երևանում կառուցվել է ռուս ուղղափառ Կույս Մարիամ եկեղեցին:

Ահա 8 շիա պարսկական մզկիթները և 6 հայկական եկեղեցիները անուններով՝

1. Աբբաս Միրզա
2. Մոհամմադ Խան
3. Զալի Խան
4. Նովրուզ Ալի Բեգ
5. Սարտիպ Խան
6. Հոսեյն Ալի Խան (Գյոք Ջամի)
7. Հաջի Իմամ Վերդի
8. Հաջի Ջաֆֆար Բեգ (Հաջի Նասրոլլահ Բեգ)

1. Սուրբ Գևորգ
2. Սուրբ Պողոս և Պետրոս
3. Սուրբ Սարգիս
4. Սուրբ Հովհաննես
5. Սուրբ Կաթողիկե
6. Սուրբ Զորավար

Բոլոր մզկիթներին և եկեղեցիներին կից գործել են դպրոցներ:

Նկարում՝ Սուրբ Պողոս և Պետրոս եկեղեցին, որի տեղում կառուցվել է Մոսկվա կինոթատրոնը

Ինչպես այսօր, այնպես էլ Հայոց պատմության գրեթե բոլոր ժամանակներում, Սևանի ավազանը եղել է Հայաստանի ամենախիտ բնակեցված շրջաններից: Պատճառները մի քանիսն են, բայց ամենից առաջնայինը՝ Սևանի ձուկն է, որ կերակրել է ինչպես ափամերձ, այնպես էլ հեռակա շրջանների բնակիչներին:

Երևանի խանության օրոք (խանությունը մաս էր կազմում Իրանի Ղաջարի դինաստիայի տիրապետության) Սևանի մահալը (գրեթե համապատասխանում է այսօրվա Գեղարքունիքի մարզին), որը անվանվում էր Գյոքչա ձևով, և՛ տարածքով, և՛ բնակչությամբ ամենից մեծն էր բոլոր 15 մահալների մեջ:

Համաձայն ռուս պատմաբան Իվան Շոպենի «Камеральное описание Армянской области» աշխատության, Գյոքչաի մահալը 1832-ին ուներ 59 բնակավայր 14.254 բնակչությամբ, որից մահմեդականների թիվը 5.607 էր: Հայկական մարզի մահմեդականներն էին քրդերը, պարսիկները և թյուրքալեզու քոչվոր մի քանի տասնյակ ցեղեր, այդ թվում՝ այսօրվա ադրբեջանցիների նախնիները:

Ռուսների գալուց հետո հազարավոր հայեր հաստատվեցին նորաստեղծ Հայկական մարզում (1828-1840), այդ թվում Սևանի ավազանում: Հայկական մարզ հայրենադարձածների մեջ ամենից շատ հաստատվեցին հենց Սևանի ավազանում: Շոպենի տվյալներով՝ Սևանի ավազանում հաստատվեցին  8.557 հայեր Օսմանյան կայսրությունից՝ Արևմտյան Հայաստանից՝ հիմնականում Բայազետի շրջանից:

Շրջանի կենտրոնը Գավառ քաղաքն էր, որը վերանվանվեց Նոր Բայազետ, ապա՝ Կամո, իսկ այսօր՝ կրկին Գավառ: 1832-ին Գավառն ուներ 1.346 բնակիչ:

Երբ խոսք է գնում Պարսկաստանից տեղափոխված հայերի մասին, ապա պետք է իմանալ, որ նրանց նախնիները բռնագաղթի հետևանքով Արարատյան աշխարհից Պարսկաստան էին քշվել հիմնականում Շահ Աբասի տիրապետության տարիներին՝ 17-դարի սկզբում:

Ղաջարիների և ընդհանրապես Պարսից տիրապետության մի քանի հարյուր տարիների ընթացքում Սևանի ավազանը գրեթե ամբողջովին զրկվեց իր բնիկ հայ բնակչությունից: 1832-ին շրջանում երկու հայկական գյուղ էր մնացել՝ ընդամենը 90 բնակիչներով:

Երևանի խանությունը, որ շուրջ 200 տարի Պարսկաստանի մաս էր կազմում, 1828-ին՝ ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի արդյունքում անցավ Ռոմանովների Ռուսաստանին և անվանվեց Հայկական մարզ (որի մաս կազմեց նաև Նախիջևանի խանությունը): Երևանի անության տարածքի մաս էին կազմում այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերը, ինչպես նաև այսօրվա Նախիջևանին պատկանող Շարուրի հատվածը, և այսօրվա Թուրքիայի մաս կազմող Իգդիրի շրջանը:

Երևանի խանությունը Ղաջարիների տիրապետության շրջանում բաժանված էր 15 վարչական շրջանների: Ըստ հերթականության՝ դրանցից 15-րդը Գյոքչայի մահալն (շրջան) էր: (Առաջինի՝ Քառասուն Աղբյուր (Քըրխ բուլաղ) մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/10/kanaker-1832/, երկրորդի՝ Զանգի-Բասարի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/18/zangi-basar-1828-population/, երրորդի՝ Գառնի-Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/22/garni-basar-mahal-1832/, չորրորդի՝ Վեդի Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/25/vedi-basar-1832/,  հինգերորդի՝ Շարուրի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/09/sharur-nakhijevan-1921/, վեցերորդի՝ Սուրմալուի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/08/arart-igdir-surmalu-khanate-of-yerevan/, յոթերորդի՝ Կողբի (Դարաքենդ-Փարչենիս) մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/26/koghb-arax-1832/, ութերորդի՝ Սաադլուի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/29/saadl-mahal-1832/, իններորդի՝ Թալինի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/27/talin-mahal-mastara-1832/, տասներորդի՝ Սեյիդլի-Ախսախլիի մասին տես՝http://www.aniarc.am/2015/04/30/seidli-akhsakhli-khanate-yerevan-1832/, տասնմեկերորդի՝ Սարդարապատի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/, տասներկուերորդի՝ Կարբի-Բասարի (Էջմիածին) մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/, տասներեքերորդի՝ Ապարանի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/05/02/aparan-mahal-1832/, տասնչորսերորդի՝ Դարաչիչակի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/05/03/darachichak-1832-erevan-mahal/):

Երևանի վերջին խանը Հոսեյն Ղոլի Խան Ղաջարն էր, որ կառավարեց երկու տասնամյակ` 1807-1827 թվականներին:

Լուսանկարում՝ Սևանավանքը

Երևանի խանության օրոք Սաադլուի մահալը, որը տարածվում էր այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզի Արաքսի ձախ աջի մերձակա հողերի վրա (Երվանդաշատ, Բագարան և մերձակա բնակավայրեր), ուներ ընդամենը 9 բնակավայր 1.004 ընդհանուր բնակչությամբ:

Երվանդաշատը և Բագարանը եղել են պատմական Հայաստանի մայրաքաղաքներ: Բագրատունիների առաջին մայրաքաղաքը եղել է Բագարանը:

Երևանի խանության 15 մահալներից միակը, որը բնակեցված էր բացառապես մահմեդականներով, Սաադլուի մահալն էր: Մահալի կենտրոնը Խեյիր-Բեգլու, այսօր՝ Բագարան, գյուղն էր, որը 1832-ին ուներ 301 բնակիչ: Մահմեդականներ էին պարսիկները, քրդերը, կովկասյան թաթարները (ադրբեջանցիներ) և թյուրքալեզու տարբեր ցեղեր:

Համաձայն ռուս պատմաբան Իվան Շոպենի «Камеральное описание Армянской области» աշխատության, Սաադլուի 9 գյուղերն էին՝ Սոհաթլի, Հոսեյն-Քենդի, Ջիրուխլի, Էլիմջան, Հաջի-Բայրամլի, Ահրիսեֆաթ, Խեյիր-Բեգլու, Ասսար և Շահ-Վարիդ:

Ուշագրավ է, որ երբ 1828-ին ռուսները Երևանի խանության և Նախիջևանի խանության տարածքների վրա ստեղծեցին Հայկական մարզը, Սաադլուի շրջանում չբնակեցրին և ոչ մի հայի Պարսկաստանից կամ Օսմանյան կայսրության շրջաններից:

Երևանի խանությունը, որ շուրջ 200 տարի Պարսկաստանի մաս էր կազմում, 1828-ին՝ ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի արդյունքում անցավ Ռոմանովների Ռուսաստանին: Խանության տարածքի մաս էին կազմում այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերը, ինչպես նաև այսօրվա Նախիջևանին պատկանող Շարուրի հատվածը, և այսօրվա Թուրքիայի մաս կազմող Իգդիրի շրջանը:

Երևանի խանությունը բաժանված էր 15 վարչական շրջանների: Ըստ հերթականության՝ դրանցից 8-րդը Սաադլուի մահալն (շրջան) էր: (Առաջինի՝ Քառասուն Աղբյուր (Քըրխ բուլաղ) մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/10/kanaker-1832/, երկրորդի՝ Զանգի-Բասարի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/18/zangi-basar-1828-population/, երրորդի՝ Գառնի-Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/22/garni-basar-mahal-1832/, չորրորդի՝ Վեդի Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/25/vedi-basar-1832/,  հինգերորդի՝ Շարուրի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/09/sharur-nakhijevan-1921/, վեցերորդի՝ Սուրմալուի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/08/arart-igdir-surmalu-khanate-of-yerevan/, յոթերորդի՝ Կողբի (Դարաքենդ-Փարչենիս) մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/26/koghb-arax-1832/, իններորդի՝ Թալինի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/27/talin-mahal-mastara-1832/, տասնմեկերորդի՝ Սարդարապատի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/):

Երևանի վերջին խանը Հոսեյն Ղոլի Խան Ղաջարն էր, որ կառավարեց երկու տասնամյակ` 1807-1827 թվականներին:

Լուսանկարում՝ Արաքսը Բագարանի հատվածում

Երևանի խանության օրոք Վեդի-Բասարի մահալը, որը տարածվում էր նաև այսօրվա Ադրբեջանին պատկանող Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հյուսիսային որոշ հողերի վրա, ուներ 21 բնակավայր՝ բոլորն էլ բնակեցված մահմեդականներով, բացառությամբ Վեդի-Ուլիայի, որտեղ բնակվում էին 799 մահմեդականներ և 15 հայեր: Մահմեդականներ էին պարսիկները, քրդերը, կովկասյան թաթարները (ադրբեջանցիներ) և թյուրքալեզու տարբեր ցեղեր:

Երևանի խանությունը, որ շուրջ 200 տարի Պարսկաստանի մաս էր կազմում, 1828-ին՝ ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի արդյունքում անցավ Ռոմանովների Ռուսաստանին: Խանության տարածքի մաս էին կազմում այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերը, ինչպես նաև այսօրվա Նախիջևանին պատկանող Շարուրի հատվածը, և այսօրվա Թուրքիայի մաս կազմող Իգդիրի շրջանը:

Երբ 1828-ին ռուսները ստեղծեցին Հայկական մարզը, Վեդի-Բասարի երեք գյուղերում՝ Խոր Վիրապում, Դավալույում և Վեդի-Ուլիայում, հաստատվեցին ավելի քան հազար հայեր Պարսկաստանից: Նրանցից 633-ը հաստատվեցին Դավալույում, 430-ը՝ Վեդի-Ուլիայում, 6-ը (մեկ ընտանիք)՝ Խոր Վիրապում:

Վեդի-Բասարում բնակչության ընդհանուր թիվը, համաձայն ռուս պատմաբան Իվան Շոպենի «Камеральное описание Армянской области» աշխատության, կազմում էր 4.355 հոգի, որից հայեր՝ 1.069, մահմեդականներ՝ 3.449 մարդ:

Վեդի-Բասարում ամենամեծ բնակավայրը Վեդի-Ուլիան էր՝ 1.244 բնակիչ, ապա գալիս էին Սադարակը (այսօր Նախիջևանի կազմում է)՝ 878, Դավալուն (Վեդի Բասարի վարչական կենտրոնը)՝ 661 բնակիչ:

Երևանի խանությունը բաժանված էր 15 վարչական շրջանների: Ըստ հերթականության՝ դրանցից 4-րդը Վեդի-Բասարի մահալն (շրջան) էր: (Առաջինի՝ Քառասուն Աղբյուր (Քըրխ բուլաղ) մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/10/kanaker-1832/, երկրորդի՝ Զանգի-Բասարի մահալի մասին տես՝http://www.aniarc.am/2015/04/18/zangi-basar-1828-population/, երրորդի՝ Գառնի-Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/22/garni-basar-mahal-1832/, հինգերորդի՝ Շարուրի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/09/sharur-nakhijevan-1921/, վեցերորդի՝ Սուրմալուի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/08/arart-igdir-surmalu-khanate-of-yerevan/, տասնմեկերորդի՝ Սարդարապատի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/):

Երևանի վերջին խանը Հոսեյն Ղոլի Խան Ղաջարն էր, որ կառավարեց երկու տասնամյակ` 1807-1827 թվականներին:

Լուսանկարում՝ Արարատը Խոր Վիրապից

Շարուրի շրջանը, որ Արարատյան բարեբեր դաշտավայրի շարունակությունն  է, այսօր Նախիջևանի ինքնավար հանրապետության կազմում Ադրբեջանի մասերից է: Շարուրի շրջանով է Ադրբեջանը շուրջ 12 կմ. հատվածով կապվում Թուրքիային: Այնտեղ է գտնվում Սադարակի կամուրջը (Արաքսի վրա), որով իրականացվում է թուրք-ադրբեջանական ցամաքային կապը:

Քանի որ Շարուրը աշխարհագրորեն մաս էր կազմում Արարատյան աշխարհի, այն միշտ էլ եղել է վարչական այն շրջանի կազմում, որի մաս են եղել Արարատյան աշխարհի մյուս շրջանները՝ Արմավիր, Կոտայք, Արագածոտն: Շարուրը հաճախ Վայոց Ձորի հետ կազմել է մեկ շրջան՝ Շարուր-Դարալագյազ:

1639-ին պարսիկներն ու թուրքերը երկրորդ անգամ Հայաստանը բաժանեցին միմյանց միջև: Պարսկաստանին անցած Արևելյան Հայաստանի շրջաններից մեկը կոչվեց Երևանի խանություն, որը 1828-ին գրավեցին ռուսները և խանության տարածքի վրա ստեղծեցին Հայկական մարզը (1828-1940): Հայկական մարզը` ավելի քան 20 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքով, կազմված էր նախկին Երևանի և Նախիջևանի խանություններից:

Համաձայն ռուս պատմաբան Իվան Շոպենի «Камеральное описание Армянской области» աշխատության, Շարուրի մահալում (շրջան) 1832-ին հայերի թիվը կազմում էր 1.757, իսկ մահմեդականների (պարսիկներ, քրդեր, թուրքեր և թուրքալեզու ցեղեր) թիվը՝ 6.510:

Մինչև 1917 թվականը, երբ տապալվեց Ռոմանովների 300-ամյա հարստությունը, Անդրկովկասը վարչական վերաբաժանումների է ենթարկվել հինգ անգամ և բոլոր բաժանումների ժամանակ Շարուրը և Նախիջևանը մաս էին կազմում Հայկական նահանգի:

1921թվականին ռուս-թուրքական՝ բոլշևիկ-քեմալական պայմանավորվածության արդյունքում, Մոսկվան Նախիջևանը նվիրեց Ադրբեջանին: Ավելին, Շարուրը ևս միացրեց Նախիջևանին, այդպիսով՝ անջատելով Հայաստանից:

Հ. Գ. Շարուրի հայկական գյուղերն էին՝

1. Ուլիա /կամ՝ Հայի/ Նորաշեն

2. Խանլուխլյար

3. Վարմիզիար

4. Քեշտազ

5. Վերին Դաշարխ/հիմնվել է 1828-ին գաղթած Սավրեցիների կողմից/

6. Ալաքլու

7. Փարչի

Սիաղութ կամ Սիագութ գյուղում բնակվում էի ասորիներ, որոնց տեղի հայերը անվանում էին յաղուբիներ, հավանաբար նկատի ունենալով Ասորի Հակոբիկյան եկեղեցուն պատկանելը; Շարուրի հայերի և ասորիների գերակշիռ մեծամասնությունը ազերի թուրքերի կողմից ոչնչացվեց 1919-20թթ.:

Լուսանկարում՝ Բիբլիական Արարատը Շարուրից

Երևանի խանության օրոք Թալինի մահալը ուներ 20 բնակավայր 1.980 ընդհանուր բնակչությամբ, որից 420-ը մահմեդականներ, մյուսները՝ հայեր, որոնցից տեղացիներ՝ 416 հոգի, իսկ մյուսները՝  գաղթածներ Արևմտյան Հայաստանից:

Մահալի կենտրոնը Մաստարան էր 416 բնակիչներով, բոլորն էլ հայեր և բոլորն էլ՝ տեղացի:

Արևմտյան Հայաստանից Թալինի շրջան (մահալ) գաղթած հայերը հաստատվեցին Դադալի, Հին Թալին, Գոզլի, Նոր Կարմազիլի, Ղուլ Դերվիշ, Ադլըյաման, Սահոթլի գյուղերում և Մաստարայում:

Երևանի խանությունը, որ շուրջ 200 տարի Պարսկաստանի մաս էր կազմում, 1828-ին՝ ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի արդյունքում անցավ Ռոմանովների Ռուսաստանին: Խանության տարածքի մաս էին կազմում այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերը, ինչպես նաև այսօրվա Նախիջևանին պատկանող Շարուրի հատվածը, և այսօրվա Թուրքիայի մաս կազմող Իգդիրի շրջանը:

Երևանի խանությունը բաժանված էր 15 վարչական շրջանների: Ըստ հերթականության՝ դրանցից 9-րդը Թալինի մահալն էր: (Առաջինի՝ Քառասուն Աղբյուր (Քըրխ բուլաղ) մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/10/kanaker-1832/, երկրորդի՝ Զանգի-Բասարի մահալի մասին տես՝http://www.aniarc.am/2015/04/18/zangi-basar-1828-population/, երրորդի՝ Գառնի-Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/22/garni-basar-mahal-1832/, չորրորդի՝ Վեդի Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/25/vedi-basar-1832/,  հինգերորդի՝ Շարուրի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/09/sharur-nakhijevan-1921/, վեցերորդի՝ Սուրմալուի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/08/arart-igdir-surmalu-khanate-of-yerevan/, յոթերորդի՝ Կողբի (Դարաքնեդ-Փարչենիս) մասին տեղ՝ http://www.aniarc.am/2015/04/26/koghb-arax-1832/,   տասնմեկերորդի՝ Սարդարապատի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/):

Երևանի վերջին խանը Հոսեյն Ղոլի Խան Ղաջարն էր, որ կառավարեց երկու տասնամյակ` 1807-1827 թվականներին:

Լուսանկարում՝ Թալինի համայնապատկերը

Երևանի խանության օրոք (խանությունը մաս էր կազմում Պարսից Ղաջարի դինաստիայի տիրապետության) Կարբի-Բասարի մահալը (տարածվում էր այսօրվա Էջմիածնի և Աշտարակի շրջանների հողերի հատվածներում) ամենից հայաբնակ և հայաշունչն էր բոլոր 15 մահալների մեջ: Ավելին, հայոց պատմության ամենից դժնդակ ժամանակներում անգամ, երբ Արարատյան բարեբեր դաշտավայրը ոտնատակ էին տալիս Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի զորքերը միմյանց դեմ իրենց տասնամյակների պատերազմներով, Էջմիածնի շրջանը չզրկվեց հայ բնակչությունից: Պատճառներից մեկը և գուցե գլխավորն այն էր, որ այնտեղ էր գտնվում Մայր Աթոռը, որ 1441-ին վերադարձել էր Կիլիկիայից:

Համաձայն ռուս պատմաբան Իվան Շոպենի «Камеральное описание Армянской области» աշխատության, Կարբի-Բասարն ուներ 10.955 բնակչությունի, որից մահմեդականներ էին 2.592 հոգին: Մահմեդականներ էին պարսիկները, քրդերը, կովկասյան թաթարները (ադրբեջանցիներ) և թյուրքալեզու տարբեր ցեղեր:

Կարբի-Բասարի ամենամեծ բնակավայրը Էջմիածինն էր (որին խանության շրջանում տվել էին թուրքերեն Իյուչ Քիլիսե, թարգմանաբար՝ երեք եկեղեցի անունը) 1.957 բնակիչներով, բոլորն էլ՝ հայեր: Մեծությամբ մյուս երկու բնակավայրերն էին Աշտարակը (820 հոգի, բոլորը հայեր) և Օշականը (584 հոգի, բոլորը հայեր):

Երևանի խանությունը, որ շուրջ 200 տարի Պարսկաստանի մաս էր կազմում, 1828-ին՝ ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի արդյունքում անցավ Ռոմանովների Ռուսաստանին և անվանվեց Հայկական մարզ (որի մաս կազմեց նաև Նախիջևանի խանությունը): Երևանի անության տարածքի մաս էին կազմում այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերը, ինչպես նաև այսօրվա Նախիջևանին պատկանող Շարուրի հատվածը, և այսօրվա Թուրքիայի մաս կազմող Իգդիրի շրջանը:

Գյումրին և այսօրվա Շիրակի մարզը չէին մտնում Հայկական մարզի մեջ: Հայկական մարզը գոյատևեց 1828-1840 թվականներին:

Երևանի խանությունը Ղաջարիների տիրապետության շրջանում բաժանված էր 15 վարչական շրջանների: Ըստ հերթականության՝ դրանցից 12-րդը Կարբի-Բասարի մահալն (շրջան) էր: (Առաջինի՝ Քառասուն Աղբյուր (Քըրխ բուլաղ) մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/10/kanaker-1832/, երկրորդի՝ Զանգի-Բասարի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/18/zangi-basar-1828-population/, երրորդի՝ Գառնի-Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/22/garni-basar-mahal-1832/, չորրորդի՝ Վեդի Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/25/vedi-basar-1832/,  հինգերորդի՝ Շարուրի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/09/sharur-nakhijevan-1921/, վեցերորդի՝ Սուրմալուի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/08/arart-igdir-surmalu-khanate-of-yerevan/, յոթերորդի՝ Կողբի (Դարաքենդ-Փարչենիս) մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/26/koghb-arax-1832/, ութերորդի՝ Սաադլուի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/29/saadl-mahal-1832/, իններորդի՝ Թալինի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/27/talin-mahal-mastara-1832/, տասներորդի՝ Սեյիդլի-Ախսախլիի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/30/seidli-akhsakhli-khanate-yerevan-1832/, տասնմեկերորդի՝ Սարդարապատի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/):

Երևանի վերջին խանը Հոսեյն Ղոլի Խան Ղաջարն էր, որ կառավարեց երկու տասնամյակ` 1807-1827 թվականներին:

Նկարում՝ Մայր Աթոռը

According to Ivan Shopen’s “A Statistical Survey for the Administration of the Armenian Province” [in Russian- «Камеральное описание Армянской области»] by 1828 (when Russians conquered the Yerevan khanate from Persians), there were 8 mosques and 6 churches in Yerevan.

Each mosque included a school. In the fortress the school was separate from the mosque. Here is the list of the mosques in Yerevan;

1. Abbas Mirza (in the fortress)
2. Mohammad Khan (in the fortress)
3. Zali Khan
4. Nowruz Ali Beg
5. Sartip Khan
6. Hosein Ali Khan (the Gok-Jami or Friday Mosque)
7. Haji Imam Verdi
8. Haji Jafar Beg (Haji Nasrollah Beg)

Each school in Yerevan included a school. There were 7 churches. All were Armenian Apostolic, except for Virgin Mary, which was Russian Orthodox and did not exist in Persian times. Here is the list of the churches in Yerevan;

1. St. George (in the fortress)
2. Sts. Paul and Peter
3. St. John
4. St. Sargis
5. St. katoghike
6. St. Zoravar

Ivan Shopen was a Russian historian and ethnographer of French origin. He was sent from St. Petersburg to compile the data that the Russians had already begun to collect following their 1828 conquer of the region. During his three years in Yerevan (1829-1832), Shopen prepared statistical account of the area, entitled «Камеральное описание Армянской области» [“A Statistical Survey for the Administration of the Armenian Province”]  based on Russian military figures, interviews with the population, and the Persian tax records of the previous administration.

Image – Yerevan Blue Mosque today

Երևանի խանության օրոք (խանությունը մաս էր կազմում Պարսից Ղաջարի դինաստիայի տիրապետության) Ապարանի մահալը (տարածվում էր այսօրվա Ապարանի շրջանի տարածքներում) թվով 13-րդն էր Բաշ Ապարան կենտրոնով:

Համաձայն ռուս պատմաբան Իվան Շոպենի «Камеральное описание Армянской области» աշխատության, նախքան ռուսների գալը (1828 թվական) Ապարանի մահալն ուներ ընդամենը երկու բնակավայր, որտեղ մշտապես մարդիկ էին ապրում՝ Մուղնին (49 հոգի, բոլորը հայեր) և Ամիրլին (9 հոգի կամ մեկ հայ ընտանիք):

Շոպենի ուսումնասիրության համաձայն, երբ ռուսները պարսիկներից գրավեցին Երևանի խանությունը, Ապարանի մահալում և ոչ մի մահմեդական չկար: Սուննի քրդերը, որոնք հիմնականում հեռացան (շուրջ 15 հազար հոգի) ռուսների գալուց հետո, հավանաբար մասամբ բնակվում էին նաև Ապարանի մահալում:

Ռուսների գալուց հետո հազարավոր հայեր հաստատվեցին նորաստեղծ Հայկական մարզում (1828-1840), այդ թվում Ապարանի շրջանում: Շոպենը թվարկում է 39 գյուղեր, որտեղ հաստատվեցին Պարսկաստանից (2.018 հոգի) և Օսմանյան կայսրությունից (6.857 հոգի) հայրենադարձ հայեր, ընդհանուր՝ 8.933 մարդ:

Երևանի խանությունը, որ շուրջ 200 տարի Պարսկաստանի մաս էր կազմում, 1828-ին՝ ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի արդյունքում անցավ Ռոմանովների Ռուսաստանին և անվանվեց Հայկական մարզ (որի մաս կազմեց նաև Նախիջևանի խանությունը): Երևանի անության տարածքի մաս էին կազմում այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերը, ինչպես նաև այսօրվա Նախիջևանին պատկանող Շարուրի հատվածը, և այսօրվա Թուրքիայի մաս կազմող Իգդիրի շրջանը:

Երևանի խանությունը Ղաջարիների տիրապետության շրջանում բաժանված էր 15 վարչական շրջանների: Ըստ հերթականության՝ դրանցից 13-րդը Ապարանի մահալն (շրջան) էր: (Առաջինի՝ Քառասուն Աղբյուր (Քըրխ բուլաղ) մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/10/kanaker-1832/, երկրորդի՝ Զանգի-Բասարի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/18/zangi-basar-1828-population/, երրորդի՝ Գառնի-Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/22/garni-basar-mahal-1832/, չորրորդի՝ Վեդի Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/25/vedi-basar-1832/,  հինգերորդի՝ Շարուրի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/09/sharur-nakhijevan-1921/, վեցերորդի՝ Սուրմալուի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/08/arart-igdir-surmalu-khanate-of-yerevan/, յոթերորդի՝ Կողբի (Դարաքենդ-Փարչենիս) մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/26/koghb-arax-1832/, ութերորդի՝ Սաադլուի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/29/saadl-mahal-1832/, իններորդի՝ Թալինի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/27/talin-mahal-mastara-1832/, տասներորդի՝ Սեյիդլի-Ախսախլիի մասին տես՝http://www.aniarc.am/2015/04/30/seidli-akhsakhli-khanate-yerevan-1832/, տասնմեկերորդի՝ Սարդարապատի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/, տասներկուերորդի՝ Կարբի-Բասարի (Էջմիածին) մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/):

Երևանի վերջին խանը Հոսեյն Ղոլի Խան Ղաջարն էր, որ կառավարեց երկու տասնամյակ` 1807-1827 թվականներին:

Լուսանկարը՝ Զորիկ Գալստյանի

Երևանի խանության օրոք (խանությունը մաս էր կազմում Պարսից Ղաջարի դինաստիայի տիրապետության) Դարաչիչակի մահալը (տարածվում էր այսօրվա Հրազդանի և Սևանի շրջանների տարածքներում) թվով 14-րդն էր Դարաչիչակ (Ծաղկաձոր) կենտրոնով:

Համաձայն ռուս պատմաբան Իվան Շոպենի «Камеральное описание Армянской области» աշխատության, Դարաչիչակի մահալը 1832-ին ուներ 37 բնակավայր 8.650 բնակչությամբ, որից մահմեդականների թիվը 1.300 էր: Հայկական մարզի մահմեդականներն էին քրդերը, պարսիկները և թուրքալեզու քոչվոր մի քանի տասնյակ ցեղեր, այդ թվում՝ այսօրվա ադրբեջանցիների նախնիները:

Ռուսների գալուց հետո հազարավոր հայեր հաստատվեցին նորաստեղծ Հայկական մարզում (1828-1840), այդ թվում Դարաչիչակի շրջանում: Շոպենի տվյալներով՝ Դարաչիչակի մահալում հաստատվեցին 3.535 հայեր Պարսկաստանից, 3.263 հայեր Օսմանյան կայսրությունից՝ Արևմտյան Հայաստանից: Մահալում բնիկ հայերի թիվը կազմում էր 552 հոգի, ովքեր բնակվում էին Ծաղկաձորում, Արզականում, Ծաղկունքում, Գոմաձորում:

Երևանի խանությունը, որ շուրջ 200 տարի Պարսկաստանի մաս էր կազմում, 1828-ին՝ ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմի արդյունքում անցավ Ռոմանովների Ռուսաստանին և անվանվեց Հայկական մարզ (որի մաս կազմեց նաև Նախիջևանի խանությունը): Երևանի անության տարածքի մաս էին կազմում այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերը, ինչպես նաև այսօրվա Նախիջևանին պատկանող Շարուրի հատվածը, և այսօրվա Թուրքիայի մաս կազմող Իգդիրի շրջանը:

Երևանի խանությունը Ղաջարիների տիրապետության շրջանում բաժանված էր 15 վարչական շրջանների: Ըստ հերթականության՝ դրանցից 14-րդը Դարաչիչակի մահալն (շրջան) էր: (Առաջինի՝ Քառասուն Աղբյուր (Քըրխ բուլաղ) մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/10/kanaker-1832/, երկրորդի՝ Զանգի-Բասարի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/18/zangi-basar-1828-population/, երրորդի՝ Գառնի-Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/22/garni-basar-mahal-1832/, չորրորդի՝ Վեդի Բասարի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/25/vedi-basar-1832/,  հինգերորդի՝ Շարուրի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/09/sharur-nakhijevan-1921/, վեցերորդի՝ Սուրմալուի մահալի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/08/arart-igdir-surmalu-khanate-of-yerevan/, յոթերորդի՝ Կողբի (Դարաքենդ-Փարչենիս) մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/26/koghb-arax-1832/, ութերորդի՝ Սաադլուի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/29/saadl-mahal-1832/, իններորդի՝ Թալինի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/27/talin-mahal-mastara-1832/, տասներորդի՝ Սեյիդլի-Ախսախլիի մասին տես՝http://www.aniarc.am/2015/04/30/seidli-akhsakhli-khanate-yerevan-1832/, տասնմեկերորդի՝ Սարդարապատի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/, տասներկուերորդի՝ Կարբի-Բասարի (Էջմիածին) մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/04/20/sardarapat-mahal-1828/, տասներեքերորդի՝ Ապարանի մասին տես՝ http://www.aniarc.am/2015/05/02/aparan-mahal-1832/):

Երևանի վերջին խանը Հոսեյն Ղոլի Խան Ղաջարն էր, որ կառավարեց երկու տասնամյակ` 1807-1827 թվականներին:

Նկարում՝ Կեչառիսի (Ծաղկաձոր) վանական համալիրը, 11-13-րդ դարեր

After occupying Kars, the Turkish armies moved towards Alexandrapol. On November 3, Ohanjanyan proposed a ceasefire to Karabekir, but the Turks delayed and entered deeper into Armenian territory.

On November 5, the commander of General Silikyan’s army reported to Nazarbekyan, “The military units are leaving the front arbitrarily. The soldiers are deserting in groups and not obeying the commanders.”

When the Turkish army was approaching Alexandrapol, the Bolshevik committee met them with a red flag. The first words of the Bolshevik representative were, “Welcome to the liberating Turkish army, which has come to free us from this Dashnak hell.”

On November 5, Ohanjanian telegraphed the allied governments and US President Wilson that Armenia had been crushed in the struggle against the common foe. Armenia “sends a last appeal and begs actual relief by intervention in the armed conflict and by causing the enemy to cease military operations through diplomatic channels.” In Tiflis, Tigran Bekzadyan called at every allied mission to deplore the abandonment of Armenia despite its fidelity to the allied cause. American Consul-General Charles Moser regretted the difficult situation in which the Armenian people and government found themselves, but he reminded Bekzadyan that the United States was not a signatory to the Treaty of Sèvres. The American government had recognised the independence of Armenia and had helped as much as possible, but it had never assumed any commitment to defend the republic.

Minister of War Ter-Minasyan sent a coded telegram to Prime Minister Ohanjanyan in which he stated, “Our forces don’t want to fight; they want peace. I propose starting negotiations and signing a peace treaty. If the war continues, we will lose everything.”

A week before the capture of Kars, on October 23, the Ankara government had published an announcement about the battles between “the Milli forces and the Dashnak marauding groups in the Caucasus,” in which it said that, “Armenia aims at eliminating or forcing the migration of Turks settled in the country. These make up half the total population. By the end of 1919, 199 Turkish villages in the regions of Armenia alone have been burned, and a large part of their population of 135 thousand has been annihilated. On September 24, our frontline positions faced an attack and, after defeating the enemy, they pursued them to Sarighamish. The aim of the Armenian attack was the capture of Erzurum. Pursuing the Armenian raiding groups who butcher our brothers over the border is our nation’s vital right and legitimate defence.”

On November 6, 1920 Karabekir proposed the terms of the ceasefire: hand over Alexandrapol’s fortress and railway station. However, when the Armenian side satisfied the severe Turkish terms, on November 8, they presented new, even stricter terms.

On November 10, military operations resumed in the direction of Igdir where, in the previous weeks, the Armenian forces led by Dro had fought against the Turks.

On November 11, Chicherin wrote to Kemal, demanding that the attack on Armenia by Turkish forces be halted. However, that same day, the war resumed in several places. The Turks attacked the units in Jajur. The Armenians retreated back to Hamamlu (Spitak). Heated battles also took place in Aghin. These were the last military operations. An Armenian-Turkish neutral zone was declared from the station at Nalband to Gharakilisa. However, in reality, the Turks were looting there, as they were in the other Armenian regions they had captured.

At the same time they were negotiating with the Turks, the Armenian leadership petitioned Moscow, appealing for their mediation with regards to reconciliation with the Turks. The Foreign Affairs Commissar Chicherin designated Budu Mdivani, who had been the Russian Ambassador to Ankara since October 1920, as mediator in the Armenian-Turkish negotiations.

The Bolshevik and Kemalist plan to divide Armenia between themselves is also confirmed by the minutes of the November 19 meeting between Prime Minister Ohanjanyan and WarMinister Ter-Minasyan on the one hand, and Legran and Mdivani on the other. Legran considered the concession of Kars to the Kemalists to be the pre-condition for Russian mediation. “Would the Armenian government agree to concede Kars to the Turks? I consider this issue to be fundamental. If Armenia agrees, the issue of the future strengthening of your front and requests for Russian military assistance would be eliminated, because the Turks will sign the peace treaty with Armenia.”

The Bolsheviks made it almost patently clear that their aim was to bring Russian forces into Armenia, supposedly to restrain the Kemalists. Legran says, “The Turks are extremely realist politicians, and if their armed forces are not opposed by an evident military threat, then it is difficult to expect any positive results from mere diplomatic speeches.”

Ter-Minasyan reminded Legran, “Once, we paid for our orientation towards the north with the lives of millions of our people. The help of the Russian army came late. Why should we not assume the possibility of the same happening this time?” The Kemalists were also demanding the concession of Vorontsovka (Tashir) as part of the ceasefire. Ter-Minasyan, finding this behaviour by the Kemalists to be incomprehensible, said to the Russian representatives that presumably “the Turks are a tool in the hands of some outside power or other.” Other than that, “Why should Russia start a war against the Turks, a war which might arm all the Muslims of the region against it? A notion has been formed in the minds of our army and nation that Turkey is working together with Russia.”

Mdivani replied, “The conclusions of the war minister are not correct. The reason is not that a notion has been formed in the minds of the army and nation that Soviet Russia in this case is working with the Kemalists. The reason goes much deeper. The Entente does not wish, and is powerless, to help Armenia. The people are searching for a way out of the created situation. They are looking for external support. That support can only be Russia. It is time to understand and accept sovietisation, which will save Armenia and the final destruction of the Armenian nation.”

Soviet rule was declared on November 17 in occupied Alexandrapol. A revolutionary committee was created. Rushti Pasha was appointed Kemalist representative. By proclaiming Soviet rule in the region of Alexandrapol, the Turks tried to make the Revkom accessories to their criminal deeds.

It was only on November 18, when Karabekir was already in Alexandrapol, that the Armenian side managed to sign a humiliating ceasefire. On November 23, Armenia’s bureau-government left for Alexandrapol in order to begin negotiations with the Turks. The delegation was headed by Khatisyan who, with Yerevan’s knowledge, was instructed to renounce the Treaty of Sèvres. Ironically, while blood-soaked Armenia was being torn apart by the Turks and Russians, US President Woodrow Wilson, on November 22, 1920, presented his proposed map of a new Armenia, encompassing 160,000 square kilometres of territory. The Armenian delegation learnt about this draft during the Alexandrapol negotiations.

After the meeting between Prime Minister Ohanjanyan, War Minister Ter-Minasyan, Legran, and Mdivani, the Bolshevik-Kemalist agreement to divide Armenia between themselves and sovietise it became finally obvious. The bureau-government resigned on November 23.

On November 23, the editorial in Haraj entitled “Towards Reconciliation” read, “We, who have continually tried to create a Greater Armenia by putting our faith in the strength of outsiders, have been convinced of how deceptive and dangerous those hopes were after this stunning defeat. If we had been real politicians and had accepted in good time that it is not right to be led by national political aims while leaning not on our power, but that of others, and if we had been able to correctly measure our own strengths and the true weight of our abilities, we should never have strived to create a Greater Armenia. We should strive in all sincerity and determination to eliminate all obstacles that to date make Armenian-Turkish friendship impossible.”

The editorial entitled “The Issue of Reconciliation and Our Orientation” in the November 24 issue of Haraj emphasised the importance of coming to terms with Turkey. “If the Armenian nation wishes to live and secure its permanent physical existence and that of its state, it must not have Russian, but Turkish orientation. If the Armenian people had not had Russian orientation during the recent pan-European war, but had been with Turkey, most probably it would have avoided the massacres. We must understand that it is not by leaning on outsiders that we can achieve peace, but that only by relying on our own strengths will we decide our fate with our strong neighbours, the Turks.”

A new government was formed on November 24, headed by Simon Vratsyan. On the same day, a government proclamation was published signed by Vratsyan: “Armenia’s state structure will be anchored not on the empty and dangerous encouragement of foreigners, but on Armenia’s true abilities. Our operational motto will be sincere reconciliation with Turkey and harmony and peaceful existence with all our neighbours.”

Vratsyan also appealedto Mustafa Kemal with willingness to establish new relations with Turkey. This is known through Kemal’s letter of response, dated November 29:“I received your telegram in which you declare that you wish to have friendly relations with your neighbouring states with satisfaction and see that the negotiations begun in Alexandrapol will result in securing the mutual interests of the two sides.”

The ARF had ordered Khatisyan to sign a treaty with the Turks. On November 27, during the second session of negotiations and with the approval of SimonVratsyan, Armenia’s last prime minister, the Armenian delegation renounced the Treaty of Sèvres. At eight o’clock in the evening, the fourth and last session of the conference took place. The Armenian delegation announced that it accepted the treaty. The reading of the treaty followed, article by article. “We managed to include some minor amendments toour benefit: for example, including a part of Aghbaba within Armenia’s borders and increasing the number of forces from 1200 to 1500,” wrote Khatisyan. “We had long debates around Ani [medieval capital city, the imposing ruins of which lay on the western bank of the Akhurian River], Nakhijevan, and Surmalu, but the Turks made no compromises.”

In the early hours of December 1, a consultation took place with the participation of the ARF Bureau, the Central Committee, the ARF parliamentary faction, members of the government, and several well-known officials. The answer to Legran’s ultimatum had to be given during the consultation. Dro announced that he did not have an army to fight against the Bolsheviks; the Armenian soldier would not open fire on Russians.

On December 1, Vratsyan informed Khatisyan that the severe terms that the Kemalists presented have strengthened the Soviet positions. They have already captured Dilijan and are moving towards Yerevan under the banner of rescuing Armenia from the Turks. The Armenian forces in Dilijan have welcomed the Bolsheviks. The prime minister announced that, under such circumstances, the government agreed to the sovietisation of the republic, on the condition that it keeps its independence.

Days earlier, on November 22, Armenia’s Revkomhad been organised in Baku. The six-member Revkom included Sargis Kasyan (Ter-Kasparyan) as chairman, Askanaz Mravyan, Sahak Ter-Gabrielyan, Alexandre Bekzadyan, Isahak Dovlatyan, and Avis Nurijanyan.

Several days later, Kasyan and Nurijanyan departed for Kazakh. Thus, the Revkom moved from Azerbaijan to Armenia and established a Soviet regime in Ijevan.

On December 2, 1920 the agreement for the sovietisation of Armenia was signed by Dro and Terteryan on the one side, and Legran on the other. Armenia was declared an independent Soviet republic with the province of Yerevan and all its districts, a part of the province of Kars, the district of Zangezur in the province of Gandzak, a part of the district of Kazakh, and those parts of the province of Tiflis that had been under Armenian control up to September 28, 1920 within its territory.

During the days of sovietisation of Armenia, Turkish-Armenian negotiations continued in Alexandrapol. From Dilijan, Kasyan conveyed the news of the sovietisation of Armenia to Karabekir. Vratsyan in turn sent a telegram to the Armenian delegation, informing them of the government’s resignation, making them understand that they must accept the Turkish terms and sign the treaty of Alexandrapol.

In the early hours of December 3, when Soviet rule had already been forced on Armenia, the Armenian-Turkish treaty was signed in Alexandrapol.

The Turks stayed in Alexandrapol until April 21, 1921, during which time they ransacked the area and massacred its starving people.  Before leaving, the Turks rounded up thousands of Armenians from the villages in the Alexandrapol region and drove them to the Massacre or Herher gorge, close to Jajur, and mercilessly butchered them there.

Soviet rule was accepted in Armenia almost without any resistance, with the exception of Zangezur, where Garegin Njdeh continued to struggle for several months against the invading Red Army and maintained partial Armenian independence.

On December 2, 1920, Legran arrived at the Armenian foreign ministry, where Dro and Terteryan were waiting. In consultation with Vratsyan, the sides accepted a formula whereby, pending the arrival of the Revkom, the entire administration would be entrusted to Dro, who was named commander of the military forces of Soviet Armenia, assisted by Otto Silin, a member of Legran’s mission. The agreement signed, Terteryan and Social Revolutionary leader Arsham Khondkaryan drafted the final act of the Armenian government: “In view of the situation created in the land by external factors, the Government of the Republic of Armenia in its session of 1920 December 2 decided to resign from power and to transfer the entire military and civil authority to the commander-in-chief of the armed forces, to which position is appointed Minister of War Dro.”

According to the agreement, the commanders of the Armenian army were not to be held to account. Five of the military revolutionary committee members were appointed from the communist party: Kasyan, Mravyan, Ter-Gabrielyan, Bekzadyan, and Nurijanyan, and two from the leftist Dashnaks, Dro and Terteryan.

By five o’clock in the afternoon, Vratsyan and his ministers had closed their offices and left the government building. Vratsyan later recalled: “We quietly dispersed to our homes. Quiet and calm was the city as well. Quiet also was Masis [Mount Ararat], wrapped in thick clouds, musing over the vanity of the world. This, alas, is what the Bolsheviks subsequently acclaimed as the ‘bloody coup’ of the workers and peasants. That evening, Father Abraham [Avetik Sahakyan] and Papasha [Levon Tadevosyan] came over, sad, in an uncharacteristic manner. They sat without speaking. I, too, was silent, near my desk. On my left side, observing us from the wall was the painting that the artist Yerkanyan had gifted, the sharp-eyed, pretty-headed, and buxom girl of Trebizond. From the broad window, the silhouette of Masis could be made out in the twilight. Silence enveloped the room, as it did our souls.”

December 2 had not left a significant effect on the public. In Vratsyan’s words, “Only the Turkish-Armenians, who were grieving the destruction of independence, were extremely sad. Because of communication difficulties, the majority of the districts were surprised, but there again did not seem to be any particular regret. Some were even happy, saying, ‘Finally the Russians will come and save us. We will be safe from the Turks, we will have bread, we will also have fuel, and life will become easier’. This was the general feeling.”

A segment of Armenia’s former ministers and members of parliament fled Armenia on December 2 and began moving towards Georgia through the mountains. They were arrested on their way and brought back to Yerevan, where they remained imprisoned. “Others moved towards Zangezur. Of the former ARF member ministers, Vratsyan, Kajaznuni, Khatisyan, Tigranyan, and Gyulkhandanyan were living in freedom,” Khatisyan wrote. “Some of the ARF members of parliament proclaimed that they had left the ARF and tried to form a group, but they did not succeed. Some of them joined the Communist Party and the rest fled Armenia two or three months later.”

News of Armenia’s sovietisation was received with fanfare and celebrations in Azerbaijan. Narimanov announced the victory of Soviet order in Armenia and read the declaration of the Azerbaijani Revkom at a plenary meeting of the Baku Soviet. The declaration composed and approved that day read: “Soviet Azerbaijan… declares that henceforth no territorial question can be the cause for mutual blood-letting of two, centuries-long neighbouring peoples, Armenians and Muslims. The toiling peasantry of Nagorno Karabakh is granted the right to self-determination, and all military activities must cease within the bounds of Zangezur, from which the troops of Soviet Azerbaijan are withdrawing.”

A second decree reportedly signed on November 30 by Azerbaijani Revkom chairman Narimanov and Foreign Affairs Commissar Mirza Davud Huseinov made the ceding of the disputed territories to Armenia even more explicit: “From today, the disputes about the boundaries between Armenia and Azerbaijan are declared as over. Nagorno Karabakh, Zangezur, and Nakhijevan have to be considered a part of the Armenian Socialist Republic.”

During a special gathering of the Baku Soviet, the Azerbaijani Revkom, and prominent Bolshevik comrades in the state theatre on December 1, Narimanov saluted the liberation of Armenia and read the decisions adopted by the Revkom the previous day. In a historic address, Sergo Orjonikidze responded to Narimanov’s declaration by exclaiming that only  Soviet order was capable of lifting the burden of inter-ethnic enmity: “Comrade Narimanov’s speech is very definite. He read us his declaration. The names of Zangezur, Nakhijevan, and Karabakh, the content of those words means absolutely nothing to the ears of an unfamiliar Russian person. Some Zangezur with barren mountains, neither bread nor water. Some Nakhijevan, swamps, malaria, and nothing else. Some Nagorno-Karabakh, what is there in Karabakh? Nothing. And so, Comrade Narimanov says, ‘Take those for yourselves. Take those infertile lands for Armenia’. It would seem as if Soviet Azerbaijan is being freed from an added burden. But no! In those districts, on those infertile lands, the crux of the so-called Armenian-Muslim question exists… That act which was read here is an act of the greatest importance. This is a historic act, which has no equal in the history of humanity.”

On December 4, a new Armenian government, presided by Sargis Kasyan, head of the Revkom, arrived in Yerevan. On the same day, in an article entitled “Long Live Soviet Armenia”, Stalin wrote, “On December 1, Soviet Azerbaijan withdrew from the disputed regions and announced the transfer of Zangezur, Nakhijevan, and Karabakh to Soviet Armenia.”

From Tatul Hakobyan’s book ARMENIANS and TURKS

Ինչպես Խորհրդային Ադրբեջանում էին հայերը կազմում ամենամեծ էթնիկ խումբը յոթանասուն տարիներ շարունակ, այնպես էլ Խորհրդային Հայաստանում ամենամեծ էթնիկ խումբը ադրբեջանցիներն էին:

ԽՍՀՄ առաջին՝ 1926 թվականի մարդահամարի տվյալներով, Խորհրդային Հայաստանում ադրբեջանցիների (անվանվում էին մահմեդականներ) թիվը կազմել է 84 հազար կամ ամբողջ բնակչության գրեթե 10 տոկոսը: Ըստ 1926 թվականի մարդահամարի՝ Հայաստանում բնակչության թիվը 881 հազար էր:

1939 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ ադրբեջանցիների թիվը անցնում էր 130 հազարից կամ ամբողջ բնակչության ավելի քան 10 տոկոսը: Այդ թվականի ԽՍՀՄ մարդահամարի տվյալներով, Հայաստանի բնակչության թիվը 1 միլիոն 282 հազար էր:

ԽՍՀՄ երրորդ՝ 1959 թվականի մարդահամարի տվյալներով, Խորհրդային Հայաստանում ադրբեջանցիների թիվը նվազել էր 108 հազարի այն դեպքում, երբ հանրապետության ողջ ազգաբնակչության թիվը արդեն 1 միլիոն 763 հազար էր: Ադրբեջանցիների թվաքանակի նվազման պատճառն այն էր, որ 1940-ական թթ. վերջերին Ստալինի հրամանով Խորհրդային Հայաստանից տասնյակ հազարավոր ադրբեջանցիներ տեղափոխվեցին Խորհրդային Ադրբեջան, հիմնականում Քուռ-Արաքսյան միջագետք:

1970 թվականի ԽՍՀՄ մարդահամարի տվյալներով՝ Խորհրդային Հայաստանում ադրբեջանցիների թիվ հասավ  գրեթե 150 հազարի: Ողջ Հայաստանում բնակչության թիվը կազմում էր գրեթե 2.5 միլիոն:

1979 թվականի ԽՍՀՄ մարդահամարի տվյալներով՝ Խորհրդային Հայաստանում ադրբեջանցիների թիվը անցավ 160 հազարից, իսկ ողջ հանրապետության բնակչությունը՝ 3 միլիոնից:

Վերջին անգամ ԽՍՀՄ-ում մարդահամար անց է կացվել 1989-ին, սակայն դրանց տվյալները չեն կարող լինել արժանահավատ, քանի որ արդեն 1988-ի դեկտեմբերին Հայաստանից հեռացել էր  ադրբեջանցիների մեծամասնությունը: Հավանաբար Հայաստանից հեռացել է շուրջ 180 հազար ադրբեջանցի:

Այսօր Հայաստանում մնացել են հատուկենտ ադրբեջանցիներ, ինչպես Ադրբեջանում մնացել են հատուկենտ հայեր:

Լուսանկարում՝ Երևանի ադրբեջանական պետական թատրոնի խումբը, 1939թ.

Հատված Հովհաննես Քաջազնունու՝ ՀՅԴ 1923թ. խորհրդաժողովին ուղարկված զեկուցագրից: 

Ո՞րն էր անկախության շրջանում կատարած մեր դիվանագիտական աշխատանքը դրսի աշխարհում (Պոլսում, Եվրոպայում ու Ամերիկայում) և ի՞նչ արդյունք էր տվել այն:

Որովհետև այս պատմական ամփոփումը, հակառակ իմ ցանկության, երկարացավ չափից ավելի, կբավարարվեմ հիշատակելու երկու ծայրերը միայն՝ սկիզբն ու վերջը:

1919թ. գարնանը Փարիզում հանրապետության պատվիրակությունը, Ազգային պատվիրակության հետ միասին, դաշնակից մեծ պետություններին ներկայացրեց մի հուշահիր՝ մեր պահանջները Խաղաղության համաժողովից:

Ըստ այդ հուշագրի, հայ պետության սահմանների մեջ պիտի առնվեին.

ա) Անդրկովկասյան Հանրապետությունը ընդլայնված սահմաններով (Երևանյան նահանգը ամբողջովին, Կարսի շրջանը առանց Արդահանի հյուսիսային մասի, Թիֆլիսի նահանգի հարավային կեսը, Գանձակ նահանգի հարավ-արևմտյան մասը):

բ) Թուրքահայաստանի յոթ վիլայեթները (Վան, Բաղեշ, Դիարբեքիր, Խարբերդ, Սեբաստիա, Կարին ու Տրապիզոն՝ դուրս ձգելով միայն Դիարբեքիրի հարավային և Սեբաստիայի արևմտյան շրջանները):

գ) Կիլիկիայի չորս սանջակները (Մարաշ, Սիս, Ջեբել-Բերեքեթ ու Ադանա՝ Ալեքսանդրետով):

Ծրագրվում էր ու պահանջվում մի լայնատարած պետություն, մի մեծ Հայաստան՝ Սև ծովից մինչև Միջերկրականը, Ղարաբաղի լեռներից մինչև արաբական անապատները:

Ո՞րտեղից ծնունդ առավ աշխարհակալական այս ապշեցուցիչ պահանջը:

Ոչ Հայաստանի կառավարությունը, ոչ էլ պետական կյանքին ուղղություն տվող կուսակցությունը՝ Հ. Յ. Դաշնակցությունը՝ մտքով անգամ չէին անցկացրել այդպիսի մի ցնորամիտ, տղայական ծրագիր: Հակառակը, մեր պատվիրակությունը, իբրև հրահանգ, Երևանից տարել էր շատ համեստ պահանջներ, համապատասխան մեր շատ համեստ կարողությունների:

Ի՞նչպես պատահեց, ուրեմն, որ պատվիրակությունը ստորագրեց ու ներկայացրեց «ծովից ծով» պահանջը:

Տարօրինակ ու միանգամայն անհավատալի է թվում, բայց փաստը այն է, որ հայկական Փարիզը որոշեց այդ և մեր պատվիրակությունը պարզապես տարվեց գաղութներում  տիրող հոսանքով, ենթարկվեց դրսի ազդեցություններին և թույլ տվեց ահաբեկելու իրեն, մի բան, որ այնքա՛ն ծանոթ է մեզ:

Պատվիրակությանն ասել էին, որ եթե չպահանջի այդ հրապուրիչ սահմանները, թուրքահայերը (հանձինս Ազգային պատվիրակության) կանջատեն իրենց դատը «Արարատյան» հանրապետության դատից և մեզանից անկախ դիմում կանեն պետություններին: Ապա ասել էին՝ փոքր Հայաստանի մանդատը Ամերիկան հանձն չի առնի, իսկ «ծովից ծով»-ինը՝ կառնի: Եվ որովհետև մեր դատը պետությունների առաջ պաշտպանելու համար շատ վտանգավոր կլիներ երկու տարբեր, իրար հետ պայքարող մարմինների ու երկու տարբեր, իրար հակասող սահմանային պահանջների գոյությունը, ապա որովհետև ամերիկյան մանդատը մեր մեծագույն ցանկությունն էր ու լավագույն հույսը, ուստի պատվիրակություը՝ հակառակ ստացած հրահանգների, դրեց իր ստորագրությունը ու ներկայացրեց հուշագիրը: Իսկ Հայաստանի կառավարությունը իր անունից ներկայացված պահանջի մասին տեղեկություն ստացավ երկու թե երեք շաբաթ հետո միայն:

Կրկնում եմ՝ դարձյալ: Մեր պատվիրակությունը մեղադրելու համար չէ, որ արձանագրում եմ այս դեպքը և ոչ էլ ուզում եմ ասել, որ եթե այն ժամանակ չափավորած լինեինք մեր պահանջները, հետագայում տարբեր արդյունք պիտի ստանայինք: Ոչ, ուզում եմ միայն հիշեցնել մի անգամ ևս, թե ինչպես ամենից հիմնական, ամենից մեծարժեք ու ամենից պատասխանատու խնդիրներում իսկ մենք չէինք ունեցել մեր հաստատուն կամքը, չենք վարել մեր գործերը ընստ մեր հասկացողության, չենք գնացել մեր սեփական ճամբով, այլ թույլ ենք տվել, որ ուրիշները տանեն մեզ իրենց ետևից ուր կամենան:

Փարիզի հուշագիրը շատ ոգևորեց խակ մտքերը, մանավանդ՝ գաղութներում: Այնպիսի մի մտայնություն էր ստեղծվել, որ կարծես գծելով թղթի վրա պետության սահմանները, արդեն տեր ենք դառել այդ սահմաններին կամ, առնվազն, անխուսափելի իրավունքներ ենք ձեռք բերել: Այնուհետև, ամեն մի կասկած հաջողելու մասին թարգմանվում է իբրև փոքրոգություն, չափավոր լինելու ամեն մի տրամադրություն՝ իբրև դավաճանություն և ամեն մի հակառակություն դրսից՝ իբրև թշնամություն հանդեպ մեր դատի և իրավունքների:

Անիմաստ պահանջներին ու չափազանցված պահանջներին բնականորեն պիտի հետևեր դառն հիասթափություն:

Սևրի դաշնագիրը, որ չէր հիշատակում ոչ Կիլիկիա, ոչ Խարբերդ, ոչ Սվազ (բայց նախատեսվում էր այնպիսի լայն սահմաններ, որոնք թերևս վեր էին մեր կարողություններից), արդեն այդ իսկ դաշնագիրը առաջ բերեց հիասթափում ու սովորական գանգատներ: Ասում էինք՝ պետությունները անարդար եղան, չգնահատեցին ու չվարձատրեցին մեզ ըստ մեր արժանիքների, կրճատեցին մեր անվիճելի իրավունքները, զրկեցին…

Մի քիչ անցած՝ նոր ու շատ մեծ հիասթափում. Հյուսիս-Ամերիկյան Միացյալ Նահանգների Սենատը մերժեց այն իսկ մանդատը, որի վրա այնքա՜ն հույսեր էինք դրել մենք:

Նախագահ Վիլսոնի ծրագրած Հայաստանի սահմանները նույնպես չբավարարեցին մեզ, նոր գանգատների տեղիք տվ[եց]ին: Ասում էինք. նախագահ Վիլսոնը կարող էր ավելի լրիվ օգտագործել Սևրի դաշնագիրը ու ավելի մեծ հողեր հատկացնել մեզ:

Բայց և այդ նեղ համարված սահմանները՝ մի տեսակ կապույտ թռչուն եղավ մեզ համար, անշոշափելի ու անհասանելի:

Թուրքերը չէին ուզում ճանաչել ո՛չ Վիլսոնի վճիռը, ո՛չ մեր գանգատները, ո՛չ իսկ Սևրի դաշնագիրը: Փոխանակ, դատարկելու հայկական հողերը, նրանք եռանդորեն զինվում էին ու ամրացնում դիրքերը, իսկ դաշնակից պետությունները ոչ մի տրամադրություն չէին ցույց տալիս՝ զենքի ուժով կարգի հրավիրելու անհնազանդ անկարացիներին: Դեռ հակառակը՝ սիրախաղ էին սկսել միլլիականների հետ… դաշնակիցները մոռանում էին, կարծես, որ մենք մնացել ենք անբավարարված ու իրենց սեփական գործերն էին կարգադրում:

(Հաճախ ասում եմ՝ «մենք», «մեզ», առանց ճշտելու դերանունը, որովհետև շատ դեպքերում՝ չեմ տարբերում կուսակցությունը ժողովրդական զանգվածներից. նույն հոգեբանությունը, նույն անհեռատեսությունը, իրականության նույն անգիտակցությունը, քաղաքական նույն տհասությունը):

1922 թվականին սկսվեց թուրքահայ դատի հոգեվարքը:

Լոնդոնի խորհրդաժողովում առաջին անգամ, պաշտոնապես արտասանվեց ու արձանագրվեց Home բառը: Սևրի դաշնագիրը մոռացվել էր հիմնովին: Այլևս խոսքը անկախ հայ պետության մասին չէր, ոչ իսկ ինքնավար նահանգների, այլ ինչ որ ազգային Home-ի՝ մի կասկածելի օջախի ուրիշի տան մեջ:

Բայց, ասում էին, սա վերջին զիջումն է, որ արվում է համառող Անկարային՝ խաղաղության սիրույն համար: Home-ի պահանջը պարտադիր պիտի լինի Թուրքիայի համար ոի ինքը՝ Home-ը՝ անկախ թուրք[ական] իշխանությունից:

Այսպես էր տրված հարցը մարտ ամսին:

Տարվա վերջում՝ Լոզանում, գործը մի քիչ տարբեր ընթացք առավ. Home-ը չառաջադրվեց իբրև պահանջ, այլ ներկայացվեց թուրքերի բարեհաճություն՝ իբրև բարեկամական խորհուրդ ու խոնարհ խնդիր: Տեղի ունեցավ մի օպերետային երկխոսություն: Թուրքերը՝ միշտ քաղաքավարի ու սիրալիր, շատ ցավեցին, որ պիտի մերժեն բարեկամական խորհուրդը ու առավել ևս, որ հարկադրված են չհարգելու խնդիրը: Դաշնակից մեծ պետությունները մի հուսահատական ժեստ ար[եց]ին. մենք սպառեցինք մեր բոլոր միջոցները, աս[աց]ին, ար[եց]ինք ամեն հնարինն ու անհնարինը, այլևս ոչինչ չենք կարող անել խեղճ հայերի համար… ու անցան կուպոնների խնդրին:

Բայց այստեղ հանդես եկավ ընկեր Չիչերինը ու Խորհրդային Ռուսաստանի անունից մեծահոոգաբար առաջարկեց տեղ տալ թուրքահայության մնացորդներին Ղրիմում, Վոլգայի ափերին ու Սիբիրում:

Պետությունը վերածվեց Home-ի, Home-ը վերածվեց գաղութների… Սիբիրում: Սարը մուկ ծնեց, ո՛չ, սարը երկնեց անասելի տանջանքների մեջ, ցնցվեց հիմքերից, պատառ պատառ եղավ արյան հեղեղներ հոսեցրեց արգանդից ու ծնեց ոչինչ, ոչ իսկ մուկ:

Այս էր անցյալը:

Եթե ուզենք մի ընդհանուր գնահատում անել մեր կատարած շատ ծանր աշխատանքի ու ձեռք բերած արդյունքների, հանրապետության անկախությունը հռչակելուց հետո, պետք է ասենք, որ պարծենալու շատ բան չունեինք: Պետք է ասենք, որ մեզ վիճակված բեռը՝ պետություն կազմելու և պետական կյանքը ղեկավարելու գործը մեր ուժերից շա՛տ վեր է եղել:

Անհերքելի ճշմարտություն է, որ Հայաստանի դրությունը եղել է բացառիկորեն ծանր ու մեր աշխատանքի պայմանները՝ բացառկորեն անբարեհաջող: Բայց անհերքելի է և այն, անհերքելի է գոնե ինձ համար, որ սրա վրա ավելացել է նաև մեր սեփական անկարողությունը, պետական գործեր վարելու անձեռնհասությունը:

Եթե ճիշտ է, որ կառավարել՝ ասել է նախատեսել, ապա ուրեմն մենք միանգամայն անպետք կառավարիչներ ենք եղել, որովհետև հենց այդ նախատեսելու ընդունակությունն է, որ չենք ունեցել բնավ:

Մենք շարունակ սխալվել ենք մեր հաշիվներում ու շարունակ անակնկալների հանդիպել, անակնկալներ՝ միայն մեզ համար, որովհետև նախատեսել չենք գիտեցել:

Մեր ամենամեծ թուլությունը այդ է եղել:

Ապա չենք ունեցել որոշ և հստակ գիտակցություն մեր անելիքի մասին, չենք ունեցել մի ղեկավարող սկզբունք ու տևողական, հետևողական համակարգ, գործել ենք կարծես հանկարծակի ու պատահական ներշնչումների տակ, տատանվել ենք, պատից-պատ ընկել՝ կես կուրորեն շոշափելով ոտներիս տակի հողը:

Չենք ճանաչել ու հաճախ գերագնահատել ենք մեր կարողության չափը, չենք հասկացել դժվարությունների մեծությունը, արհամարհել ենք հակառակ ուժերը և թեթևամտության աստիճանի անփույթ ենք եղել մեզ սպառնացող վտանգների հանդեպ:

Կտրուկ ենք եղել այնտեղ, ուր պետք էր ծայրահեղ զգուշություն, ու անվճռական այնտեղ, ուր պետք է կտրուկ լինեինք:

Չենք կարողացել տարբերել պետությունը կուսակցությունից ու կուսակցական մտայնություն ենք մտցրել պետական կյանքում:

Պետական մարդիկ չէինք մենք:

Պակաս անբարեհաջող պայմաններում թերևս կարողանայինք սխալվելով ու քնթահարվելով հանդերձ, գտնել վերջապես ճամբան, ոտներս մի տեղ ամրացնել ու կամաց կամաց շինել, կարգավորել պետական շենքը: Բայց այն սոսկալի պայմաններում մենք չէինք, որ պիտի կարողանայինք, առանց որևէ հենարանի, միայն մեր ուժերով, կատարել այդ հերկուլեսյան աշխատանքը:

Թող ոչ ոքի չվիրավորվի այս խոսքերից: Անբարյացկամ մարդու չարախնդություն չէ սա, այլ մի պարզ ինքնագնահատում: Չէ՞ որ անկարողների առաջին շարքում՝ ձեր կողքին ու ձեր հետ միասին, եղել եմ և ես: Ես ձեր գործակիցն եմ եղել, ձեզ հետ ու ձեր չափ պատասխանատու մեր պարտության:

Պատասխանատու, ասի… Քաջություն չունեմ ավելացնելու, որ մենք ոչ միշտ ու ոչ հարկավոր չափով գիտակցել ենք, թե ինչ մեծ պատասխանատվություն ենք վերցրել մեզ վրա: Ապա նաև՝ թե ոչ միշտ ու ոչ հարկավոր չափերով բարեխիղճ ենք եղել մեր պարտականությունների հանդեպ… Քաջություն չունեմ, որովհետև վախենում եմ, թե անարդար լինեմ: Բայց ո՞վ գիտի, գուցե ինձանից ավելի անաչառ մի մարդ այդ էլ ասի ու անիրավացի չլինի…

Ի՞նչ է ներկան:

Արաքսի ու Սևանի միջև ունենք այսօր մի փոքրիկ հանրապետություն, անունով անկախ, իսկ իրոք՝ վերահաստատվող Ռուսական կայսրության ինքնավար ծայրագավառներից մեկը:

Թուրքահայաստան չկա՝ ոչ իբրև պետություն, ոչ իբրև Home, ոչ իսկ իբրև միջազգային դիվանագիտության խնդիր: Խնդիրը փակված է, սպանված ու թաղված Լոզանում:

Ավելին, Թուրքահայաստանում հայ չկա այլևս ու չկա հավանականություն, թե լինելու է այսուհետև: Թուրքերը պինդ փակել են դռները ու ասպարեզում չկա, չի երևում ոչ մի ուժ, որ հարկադրեր բանալու:

Մոտ մեկ միլիոն հայ գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության սահմանների ներսում, միլիոնից ավելի մնում է դուրսը (Վրաստան, Ադրբեջան, Հյուսիսային Կովկաս, Պարսկաստան, Սիրիա, Պոլիս, Բալկաններ ու ապա՝ աշխարհի ամեն կողմը):

Դրսեցիների մի չմչին մասը միայն կարող է ապաստան գտնել Հայաստանի Հանրապետությունում: Անկախ ժամանակավոր դժվարություններից, հանրապետության խիստ նեղ սահմանները թույլ չեն տալիս զանգվածային ներգաղթողներ (հատկապես՝ հայկական վիլայեթներից ազատված գյուղացիության ներգաղթը): Մյուս կողմից, պակաս արգելք չի ներկայացնում նաև Անդրկովկասից դուրս գտնվող գաղութային հատվածների սոցիալական դեմքը՝ մանր քաղքենիություն, որ տնտեսապես կապված է առևտրական կենտրոնների հետ ու չի կարող սահմանափակ թվից ավել, ապրուստ գտնել Հայաստանի պես աղքատ ու ավեր գյուղական երկրում:

Ընդհանուր առմամբ, դրսեցի հայերը պետական տարր չեն այսօրվա Հայաստանի համար:

Եվ որքան երկար տևի ներկա դրույթունը, այնքան ավելի պիտի խորթանան ու օտարանան, անպետք դառնան իբրև ազգային տարր, թերևս միառժամանակ ներկայացնեն որոշ արժեք (և սա մեծապես կախված կլինի նրանից, թե որքան ընդունակ կլինենք կազմակերպելու ազգային կապն ու գիտակցությունը գաղութներում կենդանի պահելու համար), բայց իբրև պետական տարր մնում են միայն Հայաստանի հայությունը և այն խոշոր հատվածները, գլխավորապես գյուղացիությունը, որ գտնվում են հանրապետության դրացի Վրաստանում և Ադրբեջանում: Սրանց վրա պիտի հենվի ու սրանց համար հաստատվի հայ պետությունը:

Գաղութային հայությունը, լավագույն դեպքում, մնալու է իբրև օժանդակող ուժ (այն էլ շատ համեստ չափերով) ու մի տեսակ պահեստ՝ անորոշ ապագայի համար:

Այսօր հայ քաղաքական մտքի անմիջական հոգատարության առարկան պիտի լինի գոյություն ունեցող հանրապետությունը, նրա մեջ և նրա շուրջ ապրող հայ ժողովուրդը:

Ընդգծում եմ ուժգնորեն այս նախադասությունը ու հանձնում ձեր առանձին ուշադրությանը, որովհետև սա՛ պիտի լինիմեր ապագա անելիքի ելակետը:

Ի՞նչ դիրք պիտի բռնի մեր կուսակցությունը այդ հանրապետության, նրա ռեժիմի ու կառավարության հանդեպ:

Հանրապետությունը անկախ չէ, նա կազմում է Դաշնակցային Անդրկովկասի ու ապա Դաշնակցային Ռուսաստանի մի մասը, փաստորեն, Հայաստանը ինքնավար նահանգ է Մոսկվայի հսկողության և հրամանատարության տակ:

Այս դրությունը կարո՞ղ է արդյոք բավարարել մեր կուսակցությանը, սա՞ է արդյոք մեր քաղաքական իդեալը:

Իհարկե, ոչ:

Վերևում հիշատակեցի արդեն, որ 1918թ. գարնանը Հ. Յ. Դաշնակցությունը ակամա ձայնակցեց Ռուսաստանից անջատվելու առաջարկին: Մենք հակառակ էինք բաժանման, վախենում էինք բաժանվելուց, ուզում էինք կապված մնալ Ռուսաստանին: Բայդ դա չի նշանակում, թե անկախության ձգտում չունեինք, թե վասալական դրությունը մեր իդեալն էր:

Հ. Յ. Դաշնակցությունը, իմ խորին համոզումով, միշտ եղել է ու մնացել, գիտակցաբար, թե անգիտակից, հայ քաղաքական ազատագրման մարտիկը, իսկ այդ ազատագրման վերջին կայանը անկախ պետությունն է: Մեր կուսակցության էությունը, գոյության իմաստը, պատմական կոչումը, ուժն ու արժեքը ա՛յդ է եղել ու միայն այդ: Չի եղել և չկա ոչ մի իսկական դաշնակցական, ինչ հովերով էլ նա տարված լինի, ինչ ֆրազեոլոգիա էլ ունենա բերանում, որ ներշնչված չլինի անկախության գաղափարով, ավելի ճիշտ՝ լցված չլինի անկախության բնազդով: Եվ այդ իմաստով մեր կուսակցության սահմանները շատ ավելի ընդարձակ են, կուսակցականների թիվը շատ ավելի մեծ է, քան արձանագրված է կոմիտեական տետրակներում:

Այս միտքը ես երկար զարգացրել եմ անցյալ գարնանը «Ճակատամարտ»-ում և այստեղ իրավունք չեմ համարում կրկնելու: Ուզում եմ ասել միայն, որ Հայաստանի ներկա քաղաքական վիճակը իդեալ չէ և չի կարող լինել Հ. Յ. Դաշնակցության համար:

Անշուշտ, մենք ամենաջերմ կողմնակից ենք եղել (ու այսօր էլ ենք) Դաշնության և գիտենք, որ Հայաստանի պես մի փոքրիկ պետություն այլ կերպ չի կարող ապահովել իր գոյությունը: Բայց մենք ուզում ենք այնպիսի Դաշնություն, որի մեջ դաշնակցող պետությունները մտնում են ազատ կամքով ու հավասար իրավունքներով: Ռուսաստանի ներկա Դաշնությունը այդպես չի կազմված:

Հայաստանի Հանրապետությունը խորհրդային է: Խորհրդային իրավակարգը տեսականորեն ենթադրում է՝ մինչև դասակարգերի անդառնալի վերացումը՝ պրոլետարիատի դասակարգային դիկտատուրա: Իրականում, այսօրվա Հայաստանի իշխանությունը կոմունիստական կուսակցության դիկտատուրա է:

Կարո՞ղ է բավարարել մեզ այդ բնույթի մի իշխանություն:

Իհարկե, ոչ:

Ճիշտ է, որ մենք ինքներս մի անհաջող փորձ ենք արել՝ հաստատելու մեր սեփական դիկտատուրան: Բայց դիկտատուրան (ոչ կուսակցականը, ոչ դասակարգայինը) դավանանք չէ մեզ համար: Անվարժ պետական կյանքի ու վարչական աշխատանքի, թունավորված իշխանության թույնով, մենք չկարողացանք դիմադրել գայթակղությանը և սայթաքեցինք: Բայց արդեն զգացել էինք մեր սխալը և նահանջելու ճանապարհներ էինք որոնում և եթե ուշացնեինք, պիտի տապալվեինք անխուսափելիորեն: Որովհետև ոչ միայն մեր կուսակցական դավանանքը, այլև ազգային կազմը աննպաստ է, հակառակ է որևէ դիկտատուրայի: Հայաստանում չկա ոչ մի դաս կամ շերտ, ոչ մի կուսակցություն կամ խմբակցություն, որ կարողանա իր ուժերով ու իր վրա հենված՝ դիկտատուրա հաստատել: Մեր երկրում կայուն դիկտատուրա կարող է իրականացնել միմիայն դրսի, օտար ուժը, բայց ոչ երբեք՝ տեղականը: Մեր երկիրը կարծես հատկապես ստեղծված է դեմոկրատական իրավակարգի համար և պակասում էմի բան միայն՝ քաղաքական դաստիարակություն ու պետական կյանքի վարժություն: Այդ մեծ պակասը դժվարացնում է իսկական ռամկավար կարգեր հաստատելու, բայց չի կարող հենարան դառնալ ներքին դիկտատուրայի համար:

Խորհրդային Դաշնության, ուրեմն և Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական կյանքը վերաշինվում է (կամ փորձ է արվում վերաշինելու) կոմունիստական սկզբունքներով:

Համարո՞ւմ ենք մենք հարկավոր ու օգտակար այդպիսի մի քաղաքականություն Հայաստանի համար:

Ոչ, չենք համարում:

Եվ սա միանգամայն անկախ նրանից, թե մեր կուսակցության դավանած սոցիալիզմը ո՞րքան գիտակցված ու մարսված է, որքան համապատասխանում է կուսակցական իրական կազմին ու հավաքական մտայնությանը: Ես, որ առանց տատանվելու գրում եմ այդ կտրուկ «ոչ»-ը, իմ աշխարհայացքով ես վաղուցվանից և անուղղելի կոմունիստ եմ, բայց գիտեմ, որ ոչ միայն կոմունիստական, այլև պարզ սոցիալիստական կարգերը անհանդուրժելի են այսօրվա Հայաստանի համար:

Հայաստանը չի հասունացել սոցիալիզմի համար ու չունի օբյեկտիվ տվյալների այն նվազագույնը, որ կարողանար արդարացնել փորձը: Ամեն մի ճիգ այդ ուղղությամբ կանխավ դատապարտված է անհաջողության ու հանցանք է, հատկապես՝ հայ աշխատավորության հանդեպ:

Այս խնդրի մասին էլ ընդարձակ գրել եմ անցյալ տարի նույն «Ճակատամարտ»-ում: Բավականանում եմ այս մի քանի կարճ տողերով միայն, վստահ լինելով, որ այս կետում տարաձայնություն չկա մեր մեջ:

Այսպիսով, Խորհրդային Հայաստանի ո՛չ քաղաքական վիճակը, ո՛չ վարչաձևը, ո՛չ էլ ներքին սոցիալ-տնտեսական քաղաքականությունը չեն կարող բավարարել մեզ: Մենք ուրիշ բան ենք ուզում, քան այսօրվա հանրապետությունը:

Ուրեմն, ի՞նչ դիրք պիտի բռնենք այդ հանրապետության, նրա ռեժիմի ու կառավարության հանդեպ:

Պարզ ու կարճ պատասխանն է՝ պիտի պայքարենք:

Բայց կարճ ու պարզ պատասխանները հաճախ սխալ են լինում, երբ հարցը վերաբերում է բարդ երևույթների ու կնճռոտ դրությունների:

Քաղաքական կուսակցությունները գիտական ճեմարաններ չեն, ուր հետազոտություն են առնվում ու տեսականորեն լուծվում վերացական խնդիրներ. քաղաքական կուսակցությունները կոչում ունեն ոչ թե տեսություններ զարգացնելու (սա օժանդակող աշխատանք է միայն), այլ գործելու և գործելու տվյալ կոնկրետ պայմաններում:

Երբ հարցը այս հողի վրա դնենք ու պետք է, որ դնենք, այլապես չարաչար սխալված կլինենք, պատասխանը արդեն ուրիշ կլինի:

Պայքարը ենթադրում է մի որոշ նպատակ և այդ նպատակին հասնելու համար՝ մատչելի ու արդյունավետ միջոցներ:

Ո՞րոնք են մեր միջոցները և ի՞նչ արդյունք կարող է տալ նրանց գործադրությունը:

Եթե խորհրդային կարգերը ճանաչեին քաղաքացիական ազատություններ, մենք, իբրև ընդդիմություն, հանդես կգայինք մամուլում և հրապարակային ժողովներում, կքննադատեինք խորհուրդների սխալ քաղաքականությունը, հասարակական կարծիք կստեղծեինք, մեր շուրջը համակիրներ կհավաքեինք, կկազմակերպեինք դժգոհ ու ընդդիմադիր տարրերը:

Եթե խորհրդային կարգերը ճանաչեին նաև քաղաքական իրավունքների հավասարություն, մենք կմասնակցեինք ընտրական պայքարին, կաշխատեինք տեղեր զբաղեցնել խորհուրդներում ու մեր ցանկացած ուղղությունները մտցնել օրենսդրության և վարչաձևի մեջ:

Բայց խորհրդային իշխանությունը չի ուզում ճանաչել ո՛չ քաղաքացիական ազատություններ, ո՛չ էլ քաղաքացիական իրավունքների հավասարություն՝ կուսակցական (ասենք՝ դասակարգային) դիկտատուրա է այն: Մենք կարող ենք շատ ցավել այս առթիվ, գանգատվել, բողոքել, զայրանալ… բայց դրությունը չի փոխվի, փաստը կմնա փաստ՝ իբրև օրինական ընդդիմություն, մենք տեղ չունենք Հայաստանում:

Ասում եմ Հայաստանում, որովհետև չեմ ըմբռնում ընդիմության արժեքը Հայաստանից դուրս:

Իհարկե, գաղութներում մենք կարող ենք խոսել ու գրել, որքան կամենանք ու ինչ կամենանք: Դրա համար հարկավոր է միայն թուղթ ու տպարան, այսինքն՝ մի քիչ դրամ և ուրիշ ոչինչ: Բայց Խորհրդային Հայաստանի համար քանի՞ գրոշի արժեք ունի ռումինահայ կամ եգիպտահայ գաղութների հասարակական կարծիքը (ենթադրելով իսկ, թե այդպիսի կարծիքկհաջողվի ստեղծել):

Գուցե գաղտնի մտցնել մեր տպագրական խոսքը Հայաստան…

Անցյալում, ցարական ռեժիմի տակ, մենք երկիր էինք մտցնում Դրոշակը և ուրիշ հրատարակություններ, իսկ այսօր, եթե չեմ սխալվում՝ սոցիալիստ-հեղափոխականները շարունակում են ռուսաստան մտցնել իրենց արտասահմանյան գրականությունը: Չգիտեմ, ի՞նչ հույսեր ունեն սոցիալիստ-հեղափոխականները և ո՞րքան են հաջողեցնում գաղտնի քարոզչությունը; Բայց, հաշվի առնելով մեր իրականությունն ու մեր կարողությունը, հարց եմ տալիս՝ ի՞նչ նշանակություն պիտի ունենան մեր թերթիկները որ գաղտագողի պիտի կարդա մի քանի ալևոր մարդ, հանդեպ այն հսկա գրականության որով բոլշևիկները հեղեղում են երկիրը: Վախենում եմ, որ մեր փորձի միակ հետևանքը լինի այդ մի քանի հարուր մարդու կյանքի ազատության վտանգումը և ուրիշ ոչինչ:

Իսկ որ ամենից կարևորն է՝ գաղտնի քարոզչության համար հարկավոր են շատ որոշակի, կտրուկ հեշտ ըմբռնելի ու զանգվածներին ոգևորելու ընդունակ բանաձևեր, մի բան, որ մենք չունենք չենք կարող ունենալ:

Այս առթիվ՝ մի քիչ հետո:

Հատված Հովհաննես Քաջազնունու՝ ՀՅԴ 1923թ. խորհրդաժողովին ուղարկված զեկուցագրից: 

1920թ. մայիսի առաջին օրերին տեղի ունեցան բոլշևիկյան ցույցեր ու ապստամբության փորձեր:

Շարժումը խեղդվեց առանց մեծ դժվարությունների, որովհետև հենարան չուներ: Երկրի համար բոլշևիզմը միանգամայն խորթ բան էր, իսկ դրսի միջամտություն չկար այդ ժամանակ:

Բայց և այնպես, շատ բնորոշ է այն հանգամանքը, որ մի քանի տասնյակ բոլշևիկ երիտասարդներ կարողացան կազմակերպել աղմկալի ցույցեր (նույնիսկ Երևանում՝ կառավարության քթի տակ), քարոզչություն անել զորքի մեջ, Ալեքսանդրապոլում գրավել երկաթուղու կայարանը, տիրանալ զրահակիր գնացքին…

Սա ցույց է տալիս, թե որքան թույլ, որքան անտեղյակ ու որքան անփույթ է եղել կառավարությունը:

Այս շարժումների հետևանքով կամ սրանց հետ կապված՝ տեղի ունեցավ մի տեսակ coup d’Etat: Խորհրդարանական կառավարությանը փոխարինեց՝ դիկտատուրական լիազորություններով՝ Հ. Յ. Դաշնակցության Բյուրոն (այսպես անվանված Բյուրո-կառավարությունը):

Օրենքի պահանջված ձևականությունները կատարվեցին ու ամբողջ գործողությունը բեմադրվեց խորհրդարանական կարգերի շրջանակի մեջ: Այսպես, մայիսի 5-ին խորհրդարանը (Բյուրոյի հրահանգով, իհարկե) ընդունեց վարչապետ Ա. Խատիսյանի հրաժարականը (որ Բյուրոյի պահանջով էր ներկայացված), ու նոր դահլիճ կազմելը հանձնարարեց (Բյուրոյի հրահանգով) դոկտոր Հ. Օհանջանյանին: Օհանջանյանը անմիջապես, նույն նիստում, ներկայացրեց իր նախարարների պատրաստի ցուցակը՝ Հ. Յ. Դաշնակցության Բյուրոն էր սա, ամբողջ կազմով ու առանց օտարների: Խորհրդարանը իր հավանությունը տտվեց, ապա հայտարարեց ժամանակավոր ընդհատում իր նիստերի ու մինչև աշխատանքների վերսկսելը իր բոլոր իրավունքները փոխանցեց նորակազմ կառավարությանը:

Դիկտատուրական իշխանություն էր, որ տալիս էր Դաշնակցության Բյուրոն Հայաստանի խորհրդարանը (այսինքն՝ դաշնակցական խմբակցությունը, այսինքն՝ ինքը Բյուրոն):

Սա հակասում էր Դաշնակցության IX Ընդհանուր ժողովի կտրուկ որոշմանը և մի շարք անպատեհություններ ուներ: Բայց անհերքելի է մի բան. վերացվում էին տգեղ, վարկաբեկիչ քողարկումները և դրությունը պարզվում էր վերջապես, իր իսկական կերպարանքով հայտ գալիս: Շատ ավելի գերադասելի էր, որ կուսակցական բյուրոն կառավարեր երկիրը բացահայտորեն, քան քողարկված՝ խորհրդարանի կառավարության անունների տակ:

Աշնան սկզբին ծագեց հայ-թուրքական պատերազմը, որ վերջնականապես կոտրեց մեր մեջքը:

Կարո՞ղ էիք արդյոք խուսափել այդ պատերազմից: Հավանականորեն՝ ոչ:

1918 թվականին ջախջախված Թուրքիան երկու տարի ձգած էր հանգիստ, առանց պարտության հետևանքները ձևակերպելու ու նոր դրություն հաստատելու համար միջոցներ ձեռնարկելու: Այդ երկու տարվա ընթացքում թուրքերը շունչ քաշեցին, կազդուրվեցին: Հանդես եկան երիտասարդ, ձեռներեց ու հայրենասեր զինվորականներ, որոնք Անատոլիայի խորքերում սկսեցին արագորեն վերակազմել բանակը: Թուրքերի մեջ ուժգնորեն արթնացել էր ազգային գիտակցությունը և ինքնապաշտպանության բնազդը: Սևրի դաշնագրին պետք է հակադրեին ռազմական ուժ, որպեսզի ապահոված լինեին իրենց ապագան գոնե Փոքր Ասիայում: Պարզ է, որ այդ հակադրությունը հանդես պիտի բերվեր ոչ այնքան հյուսիս-արևելքում, որքան հարավ-արևմուտքում: Բայց այնտեղ կենտրոնանալու և Հունաստանի դեմ ճակատ պահելու համարպետք էր կանխապես ապահովեին իրենց թիկունքը հայկական սահմանների վրա: Գուցե կարիք ունեին զենքի ու զինամթերքի, որ մենք ամբարել էինք Կարսի ու Ալեքսանդրապոլի պահեստներում: Գուցե և այն, որ պահանջ էին զգում փորձելու իրենց ուժերը նախ թույլ հակառակորդի վրա, որպեսզի ինքնավարություն ձեռք բերեին՝ ավելի մեծ ու դժվար ձեռնարկի համար…

Ոչ ոք չի կարող հաստատել, թե այդ տրամադրություններն ու մտադրությունները թուրքերը իրոք ունեին, բայց հավանական է, որ ունենային , ուստի և հավանական է, որ պատերազմը անխուսափելի էր (քանի որ այն պետք էր թուրքերին):

Այս ենթադրություններով հանդերձ՝ մեկ փաստ մնում է անհերքելի, աղաղակող. մենք չենք արել այն ամենը, ինչ որ պետք է անեինք, պարտական էինք անելու՝ պատերազմից խույս տալու համար: Անկախ նրանից, թե որքան կհաջողեինք, մենք պետք է փորձեինք հաշտության լեզու գտնել թուրքերի հետ: Սա՛ է, որ չենք արել:

Ու չենք արել շատ պարզ, բայց նույնիսկ նույնչափ էլ աններելի պատճառով՝ մենք անտեղյակ ենք եղել թուրքերի իսկական ուժի մասին ու շատ վստահ ենք եղել մեր սեփական ուժերի վրա:  Այստեղ էր հիմնական սխալը: Չէինք վախենում պատերազմից, որովհետև վստահ էինք, թե կհաղթենք: Անփորձ ու տգետ մարդկանց հատուկ անփութությամբ՝ մենք տեղեկություն չունեինք, թե ինչ ուժեր են կազմակերպել թուրքերը մեր սահմանագլխին և չէինք զգուշանում և չէինք զգուշանում: Հակառակը, Օլթիի հապճեպ գրավումը ձեռնոց էր, որ կարծես դիտմամբ նետում էինք թուրքերի երեսին, կարծես ինքներս որոնում էինք ու ցանկանում պատերազմ:

Երբ սահմանի վրա զինական ընդհարումները սկսվել էին արդեն, թուրքերը առաջարկեցին մեզ տեսնել ու բանակցել: Մենք մի արհամարհական ժեստով մերժեցինք առաջարկը: Եվ դա մեծ հանցանք էր: Ոչ այն մտքով, որ վստահություն կար, թե բանակցությունները հաջողվելու են անպատճառ, այլ այն մտքով, որ մի խաղաղ ելք գտնելը անկարելի չէր (անհավանական, բայց ոչ անկարելի): Համենայն դեպս, մենք որոշ շանսեր ունեինք թուրքերին խոսք հասկացնելու:

Պետք է հիշել ու հաշվի առնել, որ 1920թ. աշնանը մենք բոլորովին quantité négligeable (արհամարհելի մեծություն) չէինք թուրքերի աչքում: Նախորդ երկու տարիների զուլումը անցել էր արդեն կամ անցնելու վրա էր. ժողովուրդը մի քիչ կշտացել էր արդեն, մի քիչ հանգստացել, կազդուրվել: Ունեինք բանակ, որ լավ զինված էր անգլիական զենքով ու մաքուր հագնված անգլիական հագուստներով: Ունեինք բավականաչափ ռազմապաշար, մեր ձեռքում էր Կարսի պես կարևոր բերդը: Վերջապես, և որ ամենից ցուցադրելին էր, հրապարակում կար Սևրի դաշնագիրը, որ այն ժամանակ վարկաբեկված մի թղթի կտոր չէր, այլ զորեղ զենք թուրքերի դեմ:

Մեր դրությունը այլևս այն չէր, ինչ էր Բաթումում 1918թ. մայիսին: Մենք կարող էինք հուսալ, թե մեր խոսքը հաշվի կառնվի, մանավանդ, որ իրենք՝ թուրքերը, դեռևս պարտված վիճակի մեջ էին:

Այդ փորձը չարինք:

Ի՞նչ պիտի առաջարկեին մեզ թուրքերը, եթե ընդունեինք բանակցելու հրավերը:

Հավանականորեն  պիտի սկսեցին Բաթումից ու Բրեստ-Լիտովսկից և ապա աստիճանաբար զիջելով՝ հասնեին մինչև 1914 թվականի սահմանները. Գուցե մի քայլ էլ ետ գնային, հրաժարվեին նաև Բայազետից ու Ալաշկերտից: Անհավանական է, որ սրանից ավելի զիջող լինեին նույնիսկ 1920թ. սեպտեմբերին: Փոխարենը, կպահանջեին, իհարկե, որ Հայաստանի կառավարությունը հրաժարվեր Սևրի դաշնագրով նախատեսված իրավունքներից:

Ի՞նչպես կընդուներ այդպիսի մի առաջարկ Հայաստանի կառավարությունը:

Կմերժեր, անկասկած: Չէր ընդունի, չէր հանդգնի ընդունելու և կգերադասեր պատերազմը: Եվ այդպես կաներ ոչ միայն դաշնակցական Բյուրո-կառավարությունը, այլև ամեն մի ուրիշ հայ կառավարություն: Ընդգծում եմ այս հանգամանքը, որովհետև սրանով զգալիորեն սահմանափակվում է մեր կուսակցության հանցանքի չափը:

Կառավարությունը չէր հանդգնի ընդունելու, որովհետև բոլոր քաղաքական կուսակցություններն ու խմբակցությունները, ազգային բոլոր դիվանագետները, կոչված և անկոչ հայրենիք փրկողները՝ թե երկրի ներսում, թե մանավանդ երկրից դուրս, բոլորը իբրև մի մարդ կըմբոստանային, կքարկոծեին, միաբերան դավաճան կհայտարարեին այնպիսի մի կառավարությանը: Սևրի դաշնագիրը շլացրել էր բոլորիս աչքերը, կաշկանդել միտքը, մթացրել իրականության գիտակցությունը:

Այսօր մենք հասկանում ենք, թե որքան շահած կլինեինք, եթե 1920թ. աշնանը՝ Սևրի դաշնագրի գնով, անմիջական համաձայնության եկած լինեինք թուրքերի հետ: Բայց այն ժամանակ չէինք հասկանում:

Սոսկ ենթադրություններն էին սրանք ու կարելիություններ, որ հիշատակում եմ միայն՝ այն ժամանակվա մտայնությունը բնորոշելու համար:

Իսկ փաստը՝ պատերազմն էր:

Փաստն այն էր, աններելի փաստ, ոչինչ չարեցինք պատերազմից խուսափելու համար, հակառակը՝ ինքներս պատերազմի անմիջական առիթ տվ[եց]ինք: Աններելին այն էր, որ տեղյակ չէինք թուրքերի ռազմական կարողության մասին և չէինք ճանաչում մեր սեփական բանակը:

Պատերազմը վերջացավ մեր կատարյալ պարտությամբ:

Մեր բանակը, որ կուշտ էր, լավ զինված ու լավ հագնված, չկռվեց: Զորքերը շարունակ նահանջում էին կամ դիրքերը լքում, զենքերը թափում և ցրվում գյուղերը:

Բանակը բարոյալքված էր ներքին կռիվների շրջանում, անմիտ ավերումների ու անպատիժ թալանների շնորհիվ: Բարոյալքված էր ու հոգնած: Խմբային ու խմբապետական համակարգը, որ մասնավորապես խրախուսվել էր Բյուրո-կառավարության կողմից, քանդել էր զինվորական կազմի ամբողջությունը, միությունը: Բանակի դաստիարակությունը, ռազմական ոգին, կուռ կազմակերպությունն ու կարգապահությունը, ուրեմն և ընդդիմադրական ուժը, թուլացած էին ծայր աստիճանի, ու դա անակնկալ էր կառավարության համար: Կառավարությունը և ինքը՝ զինվորական նախարարը, չէին ճանաչում բանակը:

Ապա մի ճակատագրական սխալ արեց կառավարությունը. զորքերի թիվը ավելացնելու նպատակով նոր ու նոր զինակոչներ էր անում, զենքի տակ առնում հասակավոր, հոգնած, ընտանեկան ու տնտեական հոգսեորով ծանրաբեռնված մարդկանց, հապճեպ ձգում ուսերին զինվորական վերարկուն, հրացանը ձեռն առնում ու անմիջապես ճակատ ուղարկում: Պատրաստի դասալիքներ էին սրանք, որ մի ավելորդ բարոյալքում ու կազմալուծում էին մտցնում զորական շարքերում:

Ադրբեջան անունով պետություն աշխարհի քաղաքական քարտեզի վրա առաջին անգամ գծվել է 1918 թվականին: Երբ Ռոմանովների ռուսական կայսրությունը անկում ապրեց, Անդրկովկասյան երեք հիմնական և թվաքանակով ամենամեծ ժողովուրդները՝ մահմեդականները (կովկասյան թաթարներ կամ թուրքեր), վրացիները և հայերը հռչակեցին իրենց անկախ հանրապետությունները: Եթե Հայաստանն ու Վրաստանը հազարամյակներ ունեցել էին իրենց անկախ պետականությունները, ապա Ադրբեջան անունով պետությունը նորություն էր:

Մյուս կողմից, սակայն, Ադրբեջանի կազմավորումը սկսվել էր 1918 թվականից մոտ մեկ դար առաջ, երբ ցարական Ռուսաստանը 19-րդ դարի սկզբից մեկը մյուսի հետևից Պարսկաստանից պատերազմով նվաճեց այն խանությունները, որոնք պետք է դառնային Խորհրդային Ադրբեջանի բաղկացուցիչ մասը՝ Գյանջան, Ղարաբաղը, Շաքին, Ղուբան, Շիրվանը, Բաքուն, Թալիշը:

Երբ 1828-ին ռուսները գրավեցին ողջ Անդրկովկասը՝ Երևանի և Նախիջևանի նախկին պարսակական խանությունները նույնպես, նրանք Անդրկովկասը բաժանեցին երեք հիմնական նահանգների՝ Վրացական, Կասպյան և Հայկական: Կասպյան նահանգը տարածքով  մոտավորապես համապատասխանելու էր Խորհրդային Ադրբեջանին: Զանգեզուրը մաս էր կազմում Կասպյան նահանգի, իսկ ժամանակակից Ադրբեջանի հյուսիս-արևմտյան մի շարք շրջաններ՝ Ղազախ, Թովուզ, Աղստաֆա, Գետաբեկ, Գյանջա, մաս էին կազմում Վրացական նահանգի:

1840 թվականի նոր վարչական բաժանման արդյունքում Կասպյան նահանգի տարածքը զգալիորեն մեծացավ, քանի որ նրան կցվեց Դաղստանի մի մասը: Հինգ տարի անց ռուսները նոր բաժանում կատարեցին՝ վերացնելով Կասպյան նահանգը: Նրա տեղում ստեղծվեց Շամախիի նահանգը, որը տարածքով համապատասխանում էր 1828-ի Կասպյան նահանգին: Դաղստանի մասը առանձնացավ և ստացավ Դերբենդի նահանգ անունը: Զանգեզուրը և Ղարաբաղը մտնում էին Կասպյան, ապա Շամախիի նահանգի վարչական կազմ:

1868-ին Շամախիի նահանգը բաժանվեց երկու մասի՝ Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգների: Զանգեզուրը և Ղարաբաղը մնացեին Ելիզավետպոլի նահանգի կազմում: Ավելին, մինչև այդ Թիֆլիսի նահանգի մեջ մտնող և այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության մաս կազմող Լոռու և Տավուշի մարզերի տարածքները ևս անցան Ելիզավետպոլի նահանգի կազմ: Այս վիճակը շարունակվեց մինչև 1918 թվական, երբ անդրկովկասյան երեք հանրապետությունները հռչակեցին իրենց անկախությունը:

Այսօր Ադրբեջանի մաս կազմող Նախիջևանը երբեք չի եղել ոչ Կասպյան, ոչ Շամախիի և ոչ էլ Ելիզավետպոլի նահանգի կազմում և միայն 1921-ին է միացվել Խորհրդային Ադրբեջանին՝ բոլշևիկների և քեմալականների պայմանավորվածության արդյունքում: Մինչ այդ Նախիջևանը և նրան կցված Շարուրը եղել են Հայկական մարզի և Երևանի նահանգի կազմում:

1919 թվականի կեսերին, ընդամենը երկու ամիս, Նախիջևանը եղել է ՀՀ կազմում: Շարունը ՀՀ կազմում եղել է ավելի երկար՝ մինչև 1920-ի հոկտեմբեր:

Թաթուլ Հակոբյան

Վեց մասերից բաղկացած այս արժեքավոր հրապարակման հեղինակը իրանագետ, Հայաստանի փորձառու դիվանագետներից արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար Գառնիկ Բադալյանն է: Այս հրապարակումը լույս է տեսել http://www.diplomat.am/ կայքում 2013-ին՝ “Հայաստանի դեսպանությունները Իրանում” խորագրի ներքո: Այս օրերին (հուլիս, 2015թ.), երբ համաշխարհային լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում Իրանն է և նրա միջուկային ծրագրերի շուրջ պամական համաձայնության ձեռքբերումը 5+1 երկրների (Ռուսաստան, ԱՄՆ, Չինաստան, Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա և Գերմանիա) հետ, ամեն բան, որ վերաբերում է Իրանին, ընթերցվում է ամենայն հետաքրքրությամբ: Թեհրանում Հայաստանի դեսպանությունում երկար ժամանակ աշխատած դիվանագետ Բադալյանի այս հրապարակումը պարունակում է ուշագրավ մանրամասներ Հայաստան-Իրան դիվանագիտական հարաբերությունների պատմությունից:

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

Նորանկախ Հայաստանի Հանրապետության ղեկավարությունն առաջին իսկ օրերից առավելագույնս կարևորում էր հարևան Իրանի հետ անմիջական հարաբերությունների և բազմաբնույթ կապերի հաստատումը:

Հայաստանի անկախացումից հետո (1918) Պարսկաստանը հարևան երկրների մեջ միակն էր, որ տարածքային պահանջ, քաղաքական կամ տնտեսական խնդիրներ չունենար Հայաստանի հետ և անկեղծորեն ցանկանում էր առևտրական և քաղաքական կապեր հաստատել իր հյուսիսային սահմանների մոտ կազմավորված նորանկախ պետության հետ: Ցանկություն կար նաև նման հարաբերություններ հաստատել Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ: Այդ նպատակի համար էլ Անդրկովկասի նորանկախ երկրների հետ հարաբերություններ հաստատելու նպատակով Բաքու էր ժամանել Իրանի վարչապետ Սեյեդ Զիա էդ-Դին Թաբաթաբայի գլխավորած առևտրատնտեսական պատվիրակությունը, որը ցավոք, չի կարողանում այցելել Հայաստան Իրանում ներքաղաքական վիճակի սրման պատճառով:

1918-19թթ. ակտիվ շփումներ են տեղի ունենում Հայաստանի և Իրանի միջև, Հայաստան է այցելում պարսկական մի պատվիրակություն առևտրատնտեսական հարցերի շուրջ բանակցություններ վարելու նպատակով: Նույն պատվիրակության հետ Իրան է մեկնում ՀՀ կառավարական պատվիրակությունը: Մակուի խանությունում Հայաստանի ներկայացուցիչները սկսում են հացահատիկ և անասուն գնել սովից հյուծված Հայաստանի ազգաբնակչությանը հասցնելու համար: Նման կապերը և հարաբերությունները կանոնակարգելու համար անհրաժեշտություն է զգացվում երկու երկրների հարաբերություններին տալ քաղաքական բնույթ:

1919թ. հունիսի 11-ին վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսյանը (Հայաստանի Հանրապետության առաջին արտգործնախարար) Պարսկաստանի կառավարության նախագահ Վոսուղ էդ Դովլեի հետ գրագրություն է հաստատում: Առաջին հեռագրում մասնավորապես նշված է լինում, որ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հայ և պարսիկ ժողովուրդների միջև գոյություն ունեցող բարեկամական կապերն ամրապնդելու, ինչպես նաև գաղթականության, տրանզիտի, երկաթուղագծի և երկու երկրների կենսական շահերին վերաբերող այլ հարցերի լուծման համար խնդրում է շահի կառավարության համաձայնությունը` Հայաստանի հատուկ ներկայացուցչին Թեհրան ուղարկելու և վերոհիշյալ հարցերը լուծելու համար բանակցություններ սկսելու առաջարկով: Խատիսյանն իր հեռագրում հույս է հայտնում, որ պարսից կառավարությունը դրական լուծում կտա հարցին:

Պատասխանը երկար սպասեցնել չի տալիս: Հունիսի 18-ին Երևանում Պարսկաստանի հյուպատոս Միրզա Ասդուլլահ խան Մանի օլ Մոլքը Ալեքսանդր Խատիսյանին է հանձնում Պարսկաստանի կառավարության պատասխան հեռագիրը, որում մասնավորապես նշվում է, որ Պարսկաստանի Ահմադ շահը հավաստում է Պարսկաստանի տարածքում իր կառավարության բարյացկամությունն ու հատուկ ուշադրությունը հայ ժողովրդի նկատմամբ և ցանկանում, որ հայ ժողովրդի իղձերը ի կատար ածվեն:

Հուլիսի 7-ին Պարսկաստանը պաշտոնապես ճանաչում է Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատում նրա հետ:

Օգոստոսի 1-ին Ալեքսանդր Խատիսյանը հեռագրում է Թեհրան, որում, մասնավորապես, ասվում է «Որպես Պարսկաստանի կառավարության բարյացակամ պատասխանի հետևանք, Հայաստանի կառավարությունը Նորին կայսերական մեծության Շահի կառավարությանը կից լիազոր ներկայացուցիչ է նշանակում իշխան Արղությանին և նրան տալիս է մանդատ ` լուծելու բոլոր այն հարցերը, որոնք վերաբերում են Հայաստանին»:

Վոսուղ էդ Դովլեն Ալեքսանդր Խատիսյանին հասցեագրված Ֆրանսերեն պատասխան նամակով հայտնում է. «…Պարսից կառավարությունը կատարելապես տրամադիր է Հայաստանի մասնավոր ներկայացուցչին պաշտոնապես ընդունել Թեհրանում»:

Կառավարությունը հրամանագրով Թեհրանում ՀՀ դեսպան է նշանակում Հովսեփ Արղությանին: Իրանահայ գաղութն այդ մասին տեղեկանում է Ադրբեջանում Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Մարտիրոս Հարությունյանից: Դեսպանը տեղեկացնում է նաև, որ շուտով Արղությանը կճանապարհվի Թեհրան: Այդ օրերին Թեհրան մեկնող Արղությանը Բաքվում մասնակցում է հայ-ադրբեջանական խորհրդաժողովի աշխատանքներին, որում քննարկվում էին հայ-ադրբեջանական սահմանների, երկաթուղու, գաղթականների, հյուպատոսական և դատաիրավական հարցեր:

Հայաստանի դեսպան նշանակելու լուրը կայծակի արագությամբ տարածվում է ամբողջ Պարսկաստանով մեկ, հայ համայնքն անհամբեր սպասում է նորանկախ հայրենիքի առաջին դեսպանի ժամանմանը:

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

Իշխան Հովսեփ Արղությանը է ծնվել է 1865թ. Թիֆլիսում և սերում էր իշխանական տոհմից: Ավարտել ԹիՖլիսի Ներսիսյան դպրոցը: Արղությանը մանկավարժական գործունեություն է ծավալել Տրապիզոնում, Երևանում և Թիֆլիսում: 1892թ. Արղությանը վերադառնալով աքսորից կեղծ անձնագրով անցնում է Ատրպատական և մինչև 1897թ. լծվում կուսակցական- հեղափոխական աշխատանքի:

1894թ. Արղությանը տեղափոխվում է Վան, որտեղից կարևոր հանձնարարություններ ստացած, կրկին Պարսկաստան է վերադառնում 1895թ. գարնանը:

1897թ.-ին տեղի ունեցած Խանասորի արշավանքի ժամանակ Արղությանը հայդուկների կողմից ընտրվում է հրամանատարի տեղակալ: Սալմաստում պարսկական իշխանությունները սաստիկ հալածանքնքների են ենթակում արշավանքի մասնակիցներին, նրանց մի մասը ձերբակալվում է որպես ՙղաչաղ բաշի՚, այդ թվում նաև Հովսեփ Արղությանը: Բանտում նա մնում է ծանր և անտանելի պայմաններում և ենթարկվում պարսկական շահական բանտին հատուկ սոսկալի տանջանքներին: Թավրիզի ռուսական հյուպատոսի պահանջով նրան Սալմաստի բանտից տեղափոխում են Թավրիզի բանտ: Հյուպատոսը նրան ուղարկում է Կովկաս, որտեղից էլ ռուսական կառավարության որոշմամբ աքսորվում է Վոլոգդա քաղաքը:

Առաջին աշխարհամարտի տարիներին նա եղել է հայ կամավորական շարժման ջոկատների յոթ հրամանատարներից մեկը: Ընտրվել է Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր: Հայաստանի Հանրապետության նորանշանակ արտակարգ և լիազոր դեսպան Հովսեփ Արղությանը Բաքվից Կասպից ծովի Էնզելի նավահանգիստ է ժամանում 1919 դեկտեմբերի 24-ին: Քաղաքի հայ բնակչության մի ստվար զանգված ՀՀ դեսպանի դիմավորման համար կոչված հանձնախմբի գլխավորությամբ նավահանգստում ցնծությամբ դիմավորում և բարի գալուստ է մաղթում Հ. Արղությանին: Դիմավորողների մեջ է լինում նաև քաղաքի դատավորը, արտաքին գործերի նախարարության ներկայցուցիչը, որը Պարսկաստանի կենտրոնական կառավարության անունից շնորհավորում է Հովսեփ Արղությանին Հայաստանի Հանրապետության անկախության առիթով և բարի գալուստ մաղթում վերջինիս: Իշխանը շնորհակալություն հայտնելով ջերմ խոսքերի և բարձր մակարդակով դիմավորելու համար դրվատում է հայ-պարսկական հարաբերությունները և հայտարարում, որ այսուհետև ավելի սերտ հիմքերի վրա է դրվելու երկու հարևան երկրների բարեկամությունը:

Հ.Արղությանի հետ էնզելի են ժամանում իշխանուհի Սաթենիկ Արղությանը, օրիորդ Արփիկ Արղությանը, դեսպանության խորհրդական, մասնագիտությամբ բժիշկ Բ.Հարությունյանը և դեսպանության գլխավոր քարտուղար Սուրեն Առաքելյանը: Հայաստանի անդրանիկ դեսպանի ժամանման մասին անհապաղ հեռագրեր են հղվում Պարսկաստանի բոլոր հայաբնակ քաղաքներ:

Արղությանը բարձր ընդունելության է արժանանում նաև Ռեշտում և Ղազվինում, իսկ Թեհրան է հասնում հունվարի 4-ին: Նորանշանակ դեսպանն արարողակարգային այցելություններ է կատարում Իրանում Մեծ Բրիտանիայի, Բելգիայի և Ֆրանսիայի դեսպանություններ: Հանդիպում ունենում Ֆինանսների, հանրային աշխատանքի, կրթության, փոստի և հեռագրի նախարարների հետ: Հունվարի 16-ին դեսպան Արղությանը հանդիպում է ունենում նաև պատերազմի նախարար Ռեզա խանի հետ (հետագայում` Ռեզա Փեհլևի շահ): Բոլոր հանդիպումների ժամանակ ընդգծված կերպով արտահայտություն է գտնում հարգանքը Հայաստանի և դեսպանի նկատմամբ:

Հունվարի 16-ին Արղությանի նստավայր է ժամանում Պարսկաստանի արտաքին գործերի նախարարության արարողապետ Ջալալ էլ Մոլքը և Հայաստանի դեսպանին հայտնում, որ հաջորդ օրը նախատեսվել է հանդիպում և հավատարմագրերի հանձնում թագաժառանգին, քանի որ Ահմադ Ալի շահը գտնվում է եվրոպայում և նրան փոխարինում է եղբայրը:

Հունվարի 17-ին Արղությանն ու իրեն ուղեկիցները մեկնում են «Գոլեսթան» պալատ որտեղ «Ադամանդե» սրահում տեղի է ունենում թագաժառանգ Վալիահդ Մոհամմադ Հասան Միրզային հավատարմագրերի հանձնման արարողությունը:

Թագաժառանգը, որ երկար տարիներ ապել էր Ատրպատականում և մոտիկից ծանոթ էր հայերին և բարեկամական հարաբերություններ ուներ թեմակալ առաջնորդ Ներսես աքեպիսկոպոս Մելիք-Թանգյանի հետ Արղությանի ելույթից հետո բարձր է գնահատում պարսիկ և հայ ժողովուրդների բարեկամական կապերը և խոստանում աջակցել դրանց զարգացմանը:

Արղությանը ՀՀ կառավարությունից հանձնարարական էր ստացել Պարսկաստանի հետ կնքել բարեկամության և առևտրական պայմանագիր, ինչպես նաև երկաթուղային ու փոստ-հեռագրական համաձայնագիր: Նա պետք է պարզեր պարսկահայերի թիվը և կապեր նրանց Հայաստանի հետ` մասնակից դարձնելով Հայաստանի շինարարության գործին:

Հանձնարարված էր նաև ճշտել Միջագետքում (Բաքուբա) գտնվող գաղթականության թիվը, պարզել նրանց կեցության պայմաններն ու Հայաստանում վերաբնակեցնելու հնարավորությունները: Թեհրանում ՀՀ նորաստեղծ դեսպանությունը պետք է կապեր հաստատեր Հնդկաստանի և Միջագետքի հայերի հետ, պարզեր այն միջոցները, որոնք կնպաստեն երկու երկրների միջև առևտրատնտեսական հարաբերությունների հաստատմանը:

ՄԱՍ ԵՐՐՈՐԴ

1920թ. հունվարի19-ին Անտանտի գերագույն խորհուրդը որոշում է ճանաչել Անդրկովկասի երկրների անկախությունը (Ադրբեջանինը և Վրաստանինը` մեկ շաբաթ առաջ): Այդ մասին դեսպան Արղությանին հայտնում է Թեհրանում Մեծ Բրիտանիայի դեսպան Պերսի Քոկսը, որ մինչ այդ խուսափում էր ՀՀ դեսպանի հետ պաշտոնապես հանդիպելուց:

1920թ. փետրվարին ՀՀ դեսպանությունում կազմավորվում է տեղեկատվական կենտրոն, որը նպատակ ուներ հայկական գաղութին տեղյակ պահել Հայաստանի քաղաքական, ֆինանսական և տնտեսական կյանքի առավել կարևոր իրադարձությունների մասին և պարսկահայությանը կապեր հայրենիքի հետ: Կենտրոնն ուներ երկու բաժին և ամեն շաբաթ հրատարակում էր տեղեկագիր:

ՀՀ դեսպանությունը մեծ ջանքեր է գործադրում Հայաստանի օգտին հանգանակություններ կատարելու «Ոսկու ֆոնդ»-ի համար և փոխառություններ կազմակերպելու հարցում: Արղությանն իր Երևան ուղարկած հեռագրերում և նամակներում կառավարությունից համապատասխան թույլտվություն է խնդրում այդ գործը սկսելու համար: Կազմավորվում է Իրանի «Անկախության փոխառության կենտրոնական մարմին»-ը:

Ստանալով կառավարության համաձայնությունը, Արղությանը 1920թ. ամռան ընթացքում Թեհրանում, Թավրիզում, Սպահանում, Ղազվինում և մյուս հայաշատ քաղաքներում ստեղծում է հանձնաժողովներ և կոմիտեներ, ձեռնամուխ լինում հանգանակության գործին` անձամբ շրջագայելով այդ վայրերում:

Մինչև Արղությանի ներկայացուցչության Իրան ժամանելը և նրան կից հյուպատոսական բաժին ստեղծելը, հյուպատոսական գործառույթները իրագործում էր Ատրպատականի առաջնորդարանը: Անձնագրերը տրվում էին անվճար, սակայն Ատրպատականի Հայոց թեմի թեմակալ առաջնորդ Ներսես արքեպիսկոպոս Մելիք-Թանգյանը նամակով դիմում է ՀՀ արտգործնախարարությանը և խնդրում անձնագրերի համար գանձումներ կատարելու թույլտվություն:

Արտգործնախարարությունը տալիս է նման թույլտվություն, սահմանվում են համապատասխան սակագներ: Առաջնորդարանին տրվում են հաշվեմատյաններ, տարբեր բլանկներ, անձնագրեր և այլն:

Թեհրան ժամանելուց հետո Արղությանը ՀՀ ներկայացուցչությանը կից ստեղծում է հյուպատոսական բաժին: Պատրաստվում են անձնագրեր, հյուպատոսական գրքեր, տպագիր դիմումներ, որոնք, մյուս քաղաքներում հյուպատոսություններ չլինելու պատճառով, տարածվում էին տեղական համայնքների խորհուրդների միջոցով: ՀՀ քաղաքացիություն ընդունել ցանկացողները պարտավոր էին լրացնել այդ դիմումները և կից ներկայացնել երկու լուսանկար: Սահմանվում են նաև հյուպատոսական գանձումների չափերը`մեկ տարով տրվող անձնագրի համար գանձվում էր հինգ թուման, կես տարվա համար` երեք թուման: Անձնագրերի վիզավորման համար տասնհինգ ղռան, իսկ վկայականնների, տեղեկանքների և ամեն կարգի ակտերի համար տաս ղռան: Հինգ ղռան էր գանձվում ստորագրությունների հաստատման համար: Աղքատ խնդրատուներին անձնագիրը տրվում էր անվճար, իսկ գաղթականներին` անձնագրի փոխարեն ժամանակավոր վկայականներ: Ի դեպ, գանձումների այս սակագները կազմվել էին ռուսական և Թեհրանում գործող այլ երկրների հյուպատոսական գանձումների օրինակով:

Դեսպանությունը զբաղվում է հպատակության հարցերով: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Հայոց Մեծ Եղեռնից մազապուրծ տասնյակ հազարավոր հայերի Իրանը ապաստան էր տվել: Չնայած իրանական կառավարության հոգատար վերաբերմունքին, նրանց վիճակը ծանր էր: Բազմաթիվ հայեր ցանկություն են հայտնում դառնալ Հայաստանահպատակ և վերադառնալ հայրենիք: Դեսպանությունը պատրաստում է հատուկ անկետաներ և դրանք տարածում գաղթականության շրջանում:

Գաղթականների ամենամեծ կուտակումը Թավրիզում էր, ուստի այդտեղ էլ որոշվում է հիմնել Հայաստանի հյուպատոսություն:

Առևտրտնտեսական հարաբերություններ սկսելու նպատակով Արղությանը ՀՀ կառավարության լիազորագրով բանակցություններ է սկսում Պարսկաստանի կառավարության ներկայացուցիչների հետ, սակայն 1920թ. հունիսին Իրանում տեղի է ունենում կառավարության նախագահի փոփոխություն: Վոսուղ Էդ Դոուլեին փոխարինում է Մոշիր Էդ Դոուլեն:

Բանակցություններն ընդհատվում են: ՀՀ դեսպանությունը փորձում է Պարսկաստանից մի առևտրական պատվիրակություն ուղարկել Հայաստան երկու երկրների միջև առևտրատնտեսական հարաբերությունները կարգավորելու համար, որը ցավոք տեղի չի ունենում Պարսկաստանի ներքաղաքական կյանքի լարվածության և Ղարաբաղի հարցով սկսված հայ-ադրբեջանական հակամարտության պատճառով:

1920թ. հոկտեմբերին Արղությանը Իրանական կառավարության համաձայնությամբ Թավրիզում հյուպատոսական գործակալ է նշանակում Մուշեղ Տեր-Զաքարյանին, որը հազիվ կարողանում է տեղավորվել, սակայն որևէ լուրջ գործողություն չի հասցնում անել Խորհրդային Հայաստանի հյուպատոսի ժամանման պատճառով:

Ի դեպ, հյուպատոսությունների մասին, Իրանն օրինակ, Անդրկովկասում դեսպանություններ չուներ: Թիֆլիսի հյուպատոսությունը համարվում էր կենտրոնական, իսկ գլխավոր հյուպատոսը համադրում էր Կարսի, Երևանի և Բաքվի հյուրատոսությունների աշխատանքները, կատարում դեսպանության գործառույթներ և ուներ լայն լիազորություններ:

1920թ. նոյեմբերին Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ելնելով նյութական միջոցների սղությունից, որոշում է կայացնում լուծարել Թեհրանում ՀՀ ներկայացուցչությունը և դիվանագիտական անձնակզմին ետ կանչել Երևան: Արղությանին հրահանգ է տրվում գործերը հանձնել տեղացիներից մեկին, նշանակելով նրան ՀՀ պատվավոր ներկայացուցիչ, առանց պետական գանձարանից վճարումներ ստանալու իրավունքի:

ՀՀ դեսպանության աշխատակիցներից Ս.Առաքելյանը հետագայում համաձայնվում է աշխատել Խորհրդային Հայաստանի դեսպանությունում, իսկ Հովսեփ Արղությանը լքված վիճակում մնալով մինչև 1922թ. ստիպված է լինում ընտանիքով տեղափոխվել Ֆրանսիա, որտեղ էլ մահանում է 1925թ.-ին և թաղվում Փարիզում: Այսպսով ընդհատվում է Հայաստանի Հանրապետության առաջին դեսպանության մոտ մեկամյա գործունեությունն Իրանում:

Հայաստանի Հանրապետությունը գոյատևեց երկուսուկես տարի: Հայտնվելով միջազգային հակասությունների բարդ ու խառնակ հանգուցակետում, պարտվելով Թուրքիային, մշտապես ենթարկվելով Խորհրդային Ռուսաստանի ճնշմանը, լքված Արևմուտքի օգնությունից` Հայաստանի առաջին հանրապետությունը դադարել է գոյություն ունենալուց: Նրան հաջորդել է Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը:

ՄԱՍ ՉՈՐՐՈՐԴ

1920թ. նոյեմբերի 29-ին Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո նոր փուլ է սկսվում հայ – իրանական հարաբերություններում:

ՀԽՍՀ-ն Հայաստանի երկրորդ հանրապետությունն էր`առաջին հանրապետության իրավահաջորդը և մտնում էր ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ: Իրանի հետ առևտրատնտեսական, քաղաքական, բարիդրացիական, բարեկամական հարաբերությունների հաստատումը ինչպես դաշնակցության, այնպես էլ հայ բոլշևիկների համար կարևոր նպատակներից էր, որ կարճ ժամանակում դրանք իրականացնելով` կարողացան Հայաստանն ինչ որ չափով դուրս բերել միջազգային մեկուսացումից:

Պարսկաստանի հետ բնականոն հարաբերություններ հաստատելու շնորհիվ հնարավոր եղավ Իրանից գնել զգալի քանակությամբ նավթ, հացահատիկ, անասուններ, գյուղատնտեսական մթերք, դրանով մեղմացնելով Հայաստանի պարենային ճգնաժամը:

Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունն ինչպես և Հայաստանի առաջին Հանրապետության կառավարությունը իր դիվանագիտական և հյուպատոսական ներկայացուցչություններն է բացում Թեհրանում և Թավրիզում: ՀԽՍՀ ղեկավարությունը միջազգային հարաբերություններում հենվում էր Ռուսաստանի օգնության վրա:

1920թ. դեկտեմբերի 6-ին հատուկ հրահանգով Հայաստանի հեղկոմը դադարեցնում է արտասահմանյան երկրներում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչությունների լիազորությունները:

Մինչև Խորհրդային Հայաստանի լիազոր ներկայացուցիչների ժամանումը դեսպանությունների գույքի և նյութական միջոցների պահպանության պատասխանատվությունն ընկնում է այդ հիմնարկությունների նախկին ղեկավարների վրա:

1921թ. փետրվարին Հայաստանում տեղի է ունենում հակաբոլշևիկյան ապստամբություն, վերակնագնվում է ՀՀ նախկին իշխանությունը, Իրանի վարչապետ Սեյեդ Զիյա էդ Դին Թաբաթաբային այցելում է Թեհրանում ՀՀ դեսպանություն և իր աջակցությունը հայտնում հայ ժողովրդին՝ բոլշևիկների դեմ պայքարում: Մայիսին կրկին վերակնգնվում է բոլշևիկների իշխանությունը:

1921թ. մայիսին Խորհրդային Հայաստանի ատգործժողկոմի տեղակալը հուշագիր է ուղարկում Իրանի արտաքին գործերի նախարարին, նշելով, որ շուտով ՀՍԽՀ-ը կառավարությունը իր լիազոր ներկայացուցչին ուղարկելու է Թեհրան, իսկ մինչև նրա ժամանումը Հայաստանին վերաբերող բոլոր հարցերով անհրաժեշտ է դիմել ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Ֆեոդոր Ռոտշտեյնին:

Նույն հուշագրով խնդրվում է, որ Հովսեփ Արղությանին դիտել որպես բոլոր լիազորություններից զրկված մասնավոր անձնավաորության: Արղությանը հրաժարվում է ՀԽՍՀ կառավարության պահանջը կատարելուց և մի որոշ ժամանակ շարունակում իր դիվանագիտական գործունեությունը:

Պարսկական կառավարության թողտվությամբ մի անհասկանալի վիճակ է ստեղծվում հայ-իրանական հարաբերություններում: Թեհրանում միժամանակ գործում են Հայաստանի երկու դիվանագիտական ներկայացուցչություններ:

1921թ. հունիսին Թավրիզ է ժամանում Խորհրդային Հայաստանի հյուպատոս Եզեկել Երզնկյանը: Նրան համայնքը դիմավորում է բավակնին սառը և անշուք: Հայաստանի Հանրապետության հյուպտոսական գործակալ Մուշեղ Տեր-Զաքարյանից նա ոչինչ չի կարողանում ստանալ, դրոշակի փայտյա պոչից բացի, որի վրա էլ Երզնկյանն ամրացնում է բոլշևիկյան կարմիր դրոշը և բարձրացնում հյուպատոսության շենքին:

1921թ. օգոստոսի վերջերին պարսկական կառավարությունը Արղությանին հարկադրում է գործերը հանձնել ՌԽՖՍՀ-ի լիազոր ներկայացուցիչ Ֆեոդոր Ռոտշտեյնին:

Սեպտեմբերի 19-ին Հայաստանի Կոմունիստական Կուսակցության Կենտկոմը որոշում է կայացնում Իրանում ՀԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ նշանակել անկուսակցական Լևոն Սարգսյանին: Լևոն Դավիթի Սարգսյանը ծնվել է 1863թ. Գողթան գավառի Ցղնա (Ցանարար) գյուղում:

1873թ. նա ընդունվել է Լազարյան ճեմարանի բնագիտության բաժանմունքը, որն ավարտել է 1884թ.-ին: Լ.Սարգսյանը որպես բնագիտության ուսուցիչ աշխատել է Լազարյան ճեմարանում և Թիֆլիսի «Գայանեյ» հայկական դպրոցում:

Նա մասնագիտությամբ հրապարակախոս էր, լրագրող, հասարակական և քաղաքական գործիչ: Նրա գրչին են պատկանում «Հին ցանկ», «Ժողովրդական կրթությունը մեզանում», «Այց Թուրքաց Հայաստանին», «Գողթան», «Գծեր և բծեր», «Մայրենի խոսք» ընթերցանության ձեռնարկը (Կ.Կուսիկյանի հետ) և այլ աշխատություններ:

Լ. Սարգսյանը հասարակական և քաղաքական բնույթի թեմաներ շոշափող հոդվածներում հանդես է եկել «Մշակ» թերթի 1906-1907թթ.-ի տարբեր համարներում: 1892թ.-ին Լևոն Սարգսյանը նշանակվում է Թիֆլիսի հայուհիների բարեգործական ընկերության քարտուղար: 1893թ.-ի մարտի 2-ից Թիֆլիսի հայ հրատարակչության ընկերության անդամ:

1895-ին Լ. Սարգսյանն աշխատել է Թիֆլիսի Ներսիսյան հոգևոր ուսումնարանում որպես բնագիտության ուսուցիչ: 1902-ին եղել է «Մշակ» թերթի խմբագրական խորհրդի կազմում, իսկ 1903-1907թթ.-ին ամսգրի հրատարակիչն ու գլխավոր խմբագիրը:

1918–ին թուրքերի կողմից Ալեքսանդրապոլի գրավման ժամանակ նա մնում է քաղաքում և արիաբար պայքարում թուրքերի ոտնձգությունների դեմ: Ագիտացիոն և պրոպագանդիստական աշխատանքներ է տանում դաշնակցության դեմ:

1920թ.-ի մայիսյան ապստամբության ժամանակ Լ.Սարգսյանը համագործակցում է բոլշևիկների հետ, որի պատճառով դաշնակցականների կողմից ենթարկվում է հալածանքների:

Չլինելով բոլշևիկյան կուսակցության անդամ, ակտիվ մասնակցություն է ունենում Հայաստանում սովետական կարգերի հաստատմանը:

1920թ.-ին նշանակվում է Ալեքսանդրապոլի առևտրական դպրոցի վերատեսուչ: 1921թ.-ի հունվար-ապրիլ ամիսներին աշխատում է Էջմիածնի պետական կոիլտուր-պատմական ինստիտուտի կոմիսար, ապա վարիչ:

1921թ.-ի ապրիլ-հունիս ամիսներին եղել է Ալեքսանդրապոլի հեղափոխական կոմիտեի նախագահը:

1921-ի հունիսից գործուղվում է Գողթան գավառ (Օրդուբադի տեղամասում) կազմակերպելու հայ գաղթականությանը տեղավորելու և ազգաբնակչության տնտեսական վիճակը կարգավորելու համար:

1921-ի հոկեմբերի 12-ին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ նշանակվում է ՀԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ (դեսպան) Պարսկաստանում, որտեղ պաշտոնավարում է մինչև 1922թ. նոյեմբեր ամիսը:

1924թ.-ին Լ. Սարգսյանն անդամակցում է Թիֆլիսի «Հայարտուն» գրական բաժանմունքին:

ՄԱՍ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

1925-ի հոկտեմբերից մինչև 1926թ. Լ. Սարգսյանն աշխատում է Անդրկովկասյան Կենտրոնական գործադիր կոմիտեյի կից գիտական միության բաժնի վարիչ: Նույն թվականին տեղափոխվում է Մոսկվա, որտեղ էլ իր մահկանացուն է կնքում 1927թ.-ի հուլիս ամսին:

Պահպանվել են նրա ՀԽՍՀ արտգործժողկոմին ուղարկած գրությունները:

Լևոն Սարգսյանն իր` ՀԽՍՀ արտգործժողկոմին հղած առաջին` նոյեմբերի 23-ի զեկուցագրում գրում է, որ Հ. Արղությանը դեռևս չի հանձնել ՀՀ դեսպանության արխիվը, կահույքը և ավտոմեքենան: Երկար քաշքշուկներից հետո, ի վերջո գույքի մի մասը հանձնվում է 1922թ. հուլիսին:

1921թ. սեպտեմբերի 27-ին ՀԽՍՀ ներկայացուցչության ժամանակավոր քարտուղար Երնջակյանը Թեհրանից հեռագրում է արտգործժողկոմ Ասքանազ Մռավյանին, որ Իրանում բացվել է ՀԽՍՀ ներկայացուցչությունը: Այն ժամանակավորապես ղեկավարում է ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Ֆեոդոր Ռոտշտեյնը:

Մեկ ամիս անց Իրան է ժամանում Խորհրդային Հայաստանի լիազոր ներկայացուցիչ Լևոն Սարգսյանը: Նա հոկտեբերի 17-ին մեկնում է Թիֆլիս, այնուհետև Բաքու: Թիֆլիսում Լ.Սարգսյանը այցելում է Պարսկաստանի գլխավոր հյուպատոսին: Բաքվում Լ.Սարգսյանը հանդիպում է Խորհրդային Ադրբեջանի Արտգործժողկոմ Հուսեյնովի և նրա տեղակալ Անդրևիի հետ: Հոկտեմբերի 27-ին «Թեհրան» շոգենավով մեկնում է Էնզելի: Էնզելիում նրան դիմավորում է Ռուսաստանի հյուպատոսական ներկայացուցիչը: Հաջորդ օր Ռեշտ-Ղազվին ճանապարհով հասնում է Թեհրան` ստանձնելու իր պարտականությունների կատարմանը: Ռեշտում Լ.Սարգսյանի պատվին հայ համայնքը կազմակերպում է ընդունելության մեծ հանդես:

Ղազվինում նա ավելի սառը և համեստ դիմավորման է արժանանում: Նոյեմբերի երեքին Լ.Սարգսյանը ժամանում է Թեհրան: Նրան քաղաքից դուրս դիմավորում են Ռուսաստանի դեսպանության և հայ համայնքի ներկայացուցիչները: Նա արժանանում է պարսկական արարողակարգով նախատեսված բոլոր պատիվներին: Նրան է այցելում արտաքին գործերի նախարարության արարողապետ Վահիբ էդ Սուլթանը և Իրանի կառավարության կողմից ողջունում Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության նորանշանակ դեսպանին: Հաջորդ օրը Լևոն Սարգսյանին է այցելում Ահմեդ շահի պալատական գլխավոր արարողապետը և տեղեկություն տալիս հավատարմագրերը հանձնելու օրվա և արարողության կարգի մասին:

Լ.Սարգսյանն իր ժամանման մասին հատուկ հուշագիր է ուղարկում Պարսկաստանի արտաքին գործերի նախարարությանը և խնդրում հստակեցնել հավատարմագրերը հանձնելու օրը և երկրի բարձրաստիճան ղեկավարության հետ հանդիպումներ կազմակերպելու ժամկետները:

1921թ. նոյեմբերի 9-ին Սահաբ Ղրան պալատում մեծ շքեղությամբ տեղի է ունենում Սուլթան Ահմադ շահ Ղաջարին դեսպան Լևոն Սարգսյանի հավատարմագրերի հանձնման հանդիսավոր արարողությունը: Սարգսյանը Պարսկաստանի շահին հանձնում է նաև Հայաստանի ժողկոմխորհի նախագահ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի գրավոր ուղերձը, որում ՀԽՍՀ կառավարության ղեկավարը Խորհրդային Հայաստանի պատրաստակամությունն է հայտնում Պարսկաստանի հետ բազմակողմանի կապեր զարգացնելու հարցում: Ուղերձում նշված է լինում, որ «…ելնելով Իրանի և Հայաստանի միջև արդեն գոյություն ունեցող բարեկամական կապերի և վստահության ամրապնդման անկեղծ ցանկությունից, Հայաստանի կառավարությունը Պարսկաստանի շահական կառավարության մոտ Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության լիազոր ներկայացուցիչ է նշանակումընկ. Լևոն Սարգսյանին, որը տրված մանդատի համաձայն պետք է ջանա իրեն մատչելի բոլոր միջոցներով նպաստել երկու երկրների միջև փոխհարբերությունների զարգացմանը…»:

Ահմեդ շահն իր խոսքում կարևորում է Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության հետ հարաբերությունների հաստատումը և նշում, որ հրահանգել է կառավարությանը աջակցել և օգնություն ցուցաբերել ԽՍՀ-ի լիազոր ներկայացուցիչին:

Հավատարմագրերը հանձնելուց հետո Հայաստանի դեսպանին նույն պալատի Սպիտակ սրահում ընդունում են Իրանի վարչապետն ու արտգործնախարարը:
Նույն օրը Լևոն Սարգսյանն իր առաջին զեկուցագիրն է ուղարկում արտգործժողկոմ Ասքանազ Մռավյանին և տեղեկացնում հավատարմագրերի հանձնման և իր առաջին հանդիպումների մասին: Նա տեղեկացնում է, որ իր կողմից արդեն ստեղծվել են բարեկամական ջերմ հարաբերություններ Իրանի կառավարության անդամների հետ:

Մի քանի օրից Խորհրդային Հայաստանի դեսպանություն են այցելում Իրանի վարչապետ Ղավամ օլ Սալթանեն ու արտգործնախարարը, խորհրդարանի մի քանի անդամներ և պատերազմի նախարար Ռեզա խանը:

Դեսպանությունը մեծ թափով սկսում է իր գործունեությունը: Լևոն Սարգսյանը հուշագրով դիմում է Իրանի կառավարությանն Եզեկել Երզնկյանին Ատրպատականի հայոց ընդհանուր հյուպատոս ճանաչելու, Ատրպատականում քուրդ առաջնորդ Սմկոյի դեմ ռազմական գործողություններ սկսելու և Հովսեփ Արղությանի կողմից նախկին դեսպանության գործերն ու գույքը հանձնելու մասին: Իրանի կառավարությունը կարճ ժամանակում տալիս է համաձայնություն` Երզնկյանին որպես հյուպատոս ճանաչելու և հյուպատոսարան հիմնելու մասին:

Խորհրդային Հայաստանի ներկայացուցչությունը ևս աշխատանքներ է տանում պարսկահայերին Հայաստանի վերաշինությանը մասնակից դարձնելու համար: Դեսպանությունը սկսում է հայերենով հրատարակել մամուլի շաբաթական տեղեկագրեր, որոնցում տեղեկություններ է հաղորդվում Խորհրդային Հայաստանում տեղի ունեցող քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական վիճակի մասին: Դեսպանությունը լայն աշխատանքներ է տանում Պարսկաստանի հայկական գաղութում, տեղի հայությանը հայրենիք հետ կապելու և նրա ներուժը երկրի վերաշինության մեջ օգտագործելու նպատակով:

Նոյեմբերի 29-ին Թեհրանում տեղի է ունենում Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատման առաջին տարելիցին նվիրված պաշտոնական ընդունելությունն ու ներկայացուցչության բացման հանդիսավոր արարողությունը: Արարողության ժամանակ ելույթ են ունենում ՀԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Լևոն Սարգսյանն ու ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Ֆ. Ռոտշտեյնը: Արարողությանը մասնակցում են Պարսկաստանի կառավարության մի շարք անդամներ: Ներկա են եղել նաև Խորհրդային Ադրբեջանի լիազոր ներկայացուցիչը, հնչակյան կուսակցության, դաշնակցության կուսակցությունիսց անջատված թևի, մի քանի դպրոցների և հաստատությունների ներկայացուցիչներ: Երեկոյան տեղի է ունենում ընդունելություն, որին մասնակցում են վարչապետ Ղավամ օլ Սալթանեն, մեջլիսի նախագահը, պատերազմի նախարար Ռեզա խանը, նախարարներ, Պարսկաստանի նախկին վարչապետներ, Ռուսաստանի, Անգլիայի, Նորվեգիայի, Աֆղանստանի դեսպանները: Հանդեսին չներկայացած մյուս դեսպանությունները ուղարկում են շնորհավորական հեռագրեր:

Նույն օրը` նոյեմբերի 29-ին Թավրիզում տեղի է ունենում նաև ՀԽՍՀ հյուպատոսության բացման արարղությունը, չնայած հյուպատոսությունը գործում էր նոյեմբերի մեկից: Հանդիսություներին մասնակցում են նահանգապետարանի պարսիկ պաշտոնատարներ նահանգապետ Մոխաբեր էս-Սալթանեի գլխավորությամբ: Մասնակցում են նաև Թավրիզի Ռուսաստանի և Անգլիայի հյուպատոսները, ամերիկյան միսիոներական ընկերության, տեղի հայկական համայնքի և գաղթականության ներկայացուցիչները:

ՄԱՍ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

Թավրիզի հյուպատոսությունը կարճ ժամանակահատվածում կարողանում է լավ հարաբերություններ հաստատել հայ համայնքի և մահմեդական ազգաբնակչության հետ: Հյուպատոս Եզեկել Երզնկյանը ձեռնամուխ է լինում ակտիվ դիվանագիտական գործունեության: Նա կազմավորում է ՀԽՍՀ Կարմիր Խաչի Թավրիզի բաժանմունքը, ինչպես նաև Հայաստանի օգնության կոմիտեի բաժանմունքը: Կտրուկ փոխվում է թավրիզահայության և գաղթականների վերաբերմունքը Խորհրդային Հայաստանի նկատմանբ: Հյուպատոսության ջանքերով ակտիվ ապրանքափոխանակություն է տեղի ունենում Իրանի հյուսիս-արևմտյան շրջանների և Հայաստանի միջև:

Ի դեպ, Լևոն Սարգսյանը մտադրություն է ունեցել հյուպատոսություններ բացել նաև Իրանի հայաշատ այլ քաղաքներում ևս: Նա նամակով դիմում է շահական կառավարությանը Ղազվինում, Ռեշտում և Սպահանում Հայաստանի հյուպատոսական գործակալներ ունենալու առաջարկով, սակայն մերժում է ստանում: Սարգսյանը ստիպված դիմում է ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցչին` խնդրելով, որ Ռուսաստանի հյուպատոսարանները զբաղվեն նաև Խորհրդային Հայաստանի քաղաքացիների շահերի պաշտպանությամբ:

Թեհրանում և Թավրիզում Հայաստանի Հանրապետության և Խորհրդային Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների բացումն ուներ քաղաքական մեծ նշանակություն տարածաշրջանի համար, իսկ հայ ազգաբնակչության համար հոգեբանական, քանի որ հարյուրամյակներ շարունակ պետականություն չունեցող միլիոնավոր զոհեր տված հայ ժողովուրդը վերջապես ստացել էր իր անկախ և ազատ երկրում ապրելու իրավունքը:
ՀԽՍՀ դիվանագիտական ներկայացուցչությունները պաշտոնապես իրենց պարտականություններին անցնելուց հետո ակտիվ պայքար են սկսում Հայաստանի առաջին Հանրապետության Թավրիզ տեղափոխված վտարանդի կառավարության դեմ, փորձում նրանց վարկաբեկել պարսկահայ համայնքի մոտ: Այդ իսկ պատճառով նրանք առաջին օրերին արժանանում են անբարյացկամ վերաբերմունքի թավրիզահայության կողմից:

Պարսկական կառավարության վերաբերմունքը Խորհրդային Հայաստանի դիվանագետների նկատմամբ արտաքուստ լինում է սիրալիր և բարեկամական, սակայն ներքուստ արվում են միանգամայն հակառակ քայլեր, քողարկված արհամարական, երբեմն էլ թշնամական: Պարսկական գաղտնի գործակալների կողմից հաստատվում է վերահսկողություն նրանց նկատմամբ, երբեմն առգրավվում է դիվանագիտական փոստը, ամեն ինչ արվում է, որ նրանք քիչ շփվեն պարսիկների և այլազգիների հետ:

Թեհրանում և Թավրիզում Խորհրդային Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունները գործում էին ՌԽՍՖՀ-ի դիվանագիտական ներկայացուցչությունների հետ համագործակցված, առանձին դեպքերում հանդես էին գալիս համատեղ հայտարարություններով ու հուշագրերով:

ՀԽՍՀ արտաքին քաղաքականությունն ուղղված էր երկիրը դուրս բերել միջազգային մեկուսացումից, կարգավորել հարաբերությունները հարևան երկրների հետ: Պարսկաստանի հետ ձեռք բերված բարիդրացիական հարաբերությունները համարվում են այդ շրջանի լուրջ ձեռքբերումներից, որոնցում իր անփոխարինելի դերակատարությունն է ունեցել Իրանում ՀԽՍՀ դեսպանությունը` դեսպան Լևոն Սարգսյանի գլխավորությամբ:

1922թ. գարնանը անդրկովկասյան հանրապետությունները որպես մեկ միավոր Մոսկվայում բանակցություններ են սկսում Իրանի կառավարական պատվիրակության հետ առևտրատնտեսական ուղղակի կապեր հաստատելու համար:

1922թ. Անդրֆեդերացիայի և ԽՍՀՄ կազմավորումից հետո արտաքին քաղաքականություն իրականացնելու մենաշնորհը հանձնվեց Մոսկվային: Խորհրդային հանրապետությունների արտասահմանյան ներկայացուցչությունները փոխարինվեցին միասնական ներկայացուցչությունների:

Հայաստանը կորցրեց իր անկախությունն ու ինքնուրույն արտաքին քաղաքական և տնտեսական հարաբերություններ իրականացնելու իրավունքը: Իրանի հետ հարաբերությունների մենաշնորհը հանձնվեց Մոսկվային, խորհրդային հանրապետությունները մնացին սոսկ որպես վիճակագիրներ, որ միայն փաստում էին կատարվածը և ի զորու չէին ազդել հարաբերությունների վրա:

Հետագա տարիներին Խորհրդային Միության և Իրանի միջև գույություն ունեցող առևտրտնտեսական կապերում և մշակութային ծրագրերում առթից-առիթ երբեմն ներգրավվում էին նաև Խորհրդային Հայաստանի տարբեր մասնագետներ ու մշակույթի գործիչներ:

Հայ-իրանական քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և այլ հարաբերությունները արհեստականորեն ընդհատվեցին և տասնամյակներ շարունակ դարձան խորհրդա-իրանական հարաբերությունների կցորդը:

Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմից հետո նկատի ունենալով Սփյուռքի առկայությունը` ԽՍՀՄ դեսպանություններում հայազգի դիվանագետների համար բացվեցին հատուկ հաստիքներ հայաշատ երկրներում հայ համայնքների հետ կապը պահպանելու նպատակով:

Խորհրդային տարիներին Հայաստանը և Իրանը արհեստականորեն բաժանված լինելով իրարից, միմյանց նկատմամբ չկորցրին հետաքրքրությունը: Հայաստանում միշտ համակրանքով են վերաբերվել Իրանի նկատմամբ և ցանկացել, որ այդ երկիրը բարգավաճի լինի խաղաղություն և կայունություն, նկատի ունենալով, հազարամյա կապերը և որ իրանահայ համայնքն ամենամոտն է Հայասատանին լեզվական, մշակութային և աշխարհագրական առումով:
1979թ. Իսլամական հեղափոխությունից հետո Իրանը դարձավ ավելի փակ երկիր և խորհրդա-իրանական հարաբերություններում հայ մասնագետների մասնակցությունն ավելի նվազեց:

Խորհրդային Միությունը ստիպված էր Իրանի նկատմամբ դրսևորել ավելի զուսպ և հավասարակշված քաղաքականություն, որպեսզի վերջնականապես դուրս չմղվեր Իրանից:

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո նորանկախ հանրապետությունները Իրանի հետ սկսեցին հաստատել ինքնուրույն հարաբերություններ: Հայաստանի համար կրկին հնարավորություն ընձեռվեց Իրանի հետ ունենալ անմիջական կապեր:

ԳԱՌՆԻԿ ԲԱԴԱԼՅԱՆ

Լուսանկարը՝ www.epress.am-ի